خیام – بخش دوم / یونس کرامتی | ۱۲:۴۲,۱۳۹۹/۳/۱۱|

گاه‌شماری و نجوم: به‌رغم اهمیت ذاتی آثار خیام در فلسفه و به‌ویژه ریاضیات، و نیز شهرت جهانی رباعیات او، بی‌گمان می‌توان گفت که خیام بیشتر شهرت خود را مدیون نقشی است که همگان برای او در پایه‌گذاری گاه‌شماری جلالی در نظر گرفته‌اند و شگفتا که از منابع کهن نکات چندانی در خصوص چندوچون نقش خیام در این میانه دستگیر نمی‌شود. مشکلاتی که به‌کارگیری سال ناقصۀ ایرانی یا گاه‌شماری هجری قمری در محاسبۀ خراج پیش آورده بود، موجب شد که ملکشاه و نظام‌الملک طوسی برای سامان‌دادن به این امر، منجمان روزگار خود را برای رصد خورشید و یافتن هنگام اعتدال بهاری گرد آورند و براساس این ارصاد ...

خیام / بخش اول - حسین معصومی همدانی | ۱۲:۸,۱۳۹۹/۲/۲۸|

خَیّام، ابوالفتح عمر بن ابراهیم نیشابوری، فیلسوف، ریاضی‌دان، منجم، پزشک و شاعر قرنهای 5 و 6 ق/ 11 و 12 م. همۀ مآخذ نام او را عمر، و شهرت او را خیامی یا خیام نوشته‌اند، اما از شیوۀ اشاره به او در شعر برخی از شاعران که نزدیک به زمان او می‌زیسته‌اند (خاقانی، دیوان، 58؛ عطار،327)، و برخی از متون عربی قرن 6 ق (بدیع، 168؛ عمادالدین، 2/85؛ بیهقی، 112) پیدا ست که اندکی پس از مرگ، و شاید در زمان زندگی، در نوشته‌های فارسی‌ بیشتر به «عمر خیام» و در نوشته‌های عربی بیشتر به «عمر الخیامی» عَلَم بوده است.

اِحْیا / محسن احمدی | ۱۵:۵۳,۱۳۹۹/۲/۲۴|

اِحْیا، مراسم ویژۀ هر یک از شبهای 19، 21 و 23 ماه رمضان. در باور شیعیان احتمال داده شده که یکی از این 3 شب، «شب قدر» است. این واژه به صورت «اِحیاء»، واژه‌ای عربی است و در فارسی «احیا» می‌نویسند؛ معانی آن: زنده کردن، شب زنده‌داری، شب را به نیایش خداوند گذرانیدن، زندگی نوین، آماده‌کردن زمین، کشاورزی بر روی زمینهای موات و بازگردانیدن آنچه که از دست رفته و تضییع شده است (معین؛ لغت‌نامه ... ). واژۀ احیا به معنی اخص آن، زنده داشتن و بیدارماندن برای عبادت در شب (ابن‌منظور، ذیل حیا) به‌ویژه شبهای قدر است. شبهای احیا: به گفتۀ برخی مفسران، شب زنده‌داری به قصد گزاردن نماز شب ...

افطاری / نسیم عظیمی‌پور | ۱۶:۲۳,۱۳۹۹/۲/۱۰|

ِا فْطاری، هرگونه خوراکی و نوشیدنی که روزه‌دار با آن روزۀ خود را می‌گشاید. افطار واژه‌ای عربی است از ریشۀ «فطر» که یکی از معانی آن گشودن و شکستن روزه است (ابن منظور، ذیل واژه). واژه‌های افطار و افطاری در تداول عامیانۀ ایرانیان، در 3 معنی به‌کار می‌رود: زمان گشودن روزه، خوراک تهیه شده برای شکستن روزه و نیز مهمانی ویژه‌ای که برای گشودن روزه برگزار می‌شود ( آنندراج، غیاث ... ، صفی‌پوری، داعی‌الاسلام، ذیل واژه). بنا بر احادیث و روایات پرشمار شیعه و سنی، حضرت رسول(ص)، بر گشودن روزه با خرما یا حلوا وآب، تأکید فراوان کرده‌اند و خود نیز معمولاً با یکی از آنها افطار می‌کردند...

اردیبهشت / احمد تفضلی‌ | ۱۴:۳۵,۱۳۹۹/۲/۲|

اُرْدیبِهِشْت‌، نام دومین ماه‌ از سال‌ و دومین‌ ماه‌ از فصل‌ بهار در سال‌ شمسی‌ در تقویم‌ كنونی‌ ایرانی‌ و نام‌ سومین‌ روز از هر ماه‌ شمسی‌ در تقویم‌ ایرانیان‌ قدیم‌. نام‌ این‌ ماه‌ در پهلوی‌ به‌ دو صورت اَرْدْوَهِشْت‌ (بندهشن‌، 35، سطر (8 یا اُرْدْوَهِشْت‌ («بندهش‌»، 18، سطر 2) آمده‌، و این‌ صورتها خود از صورت‌ فرضی‌ ایرانی‌ باستان‌ اَرْته‌ وَهیشْته‌(arta vahišta)یا رْته‌وَهیشْته‌(ŗta vahišta) (در اوستا اَشه‌ وَهیشته‌(Aša Vahišta) ، نام‌ دومین‌ امشاسپند) مشتق‌ شده‌ است‌.در اواخر دورۀ ساسانیان‌ به‌سبب رعایت‌نكردن كبیسه‌ها، اردیبهشت‌ در جای‌ طبیعی‌ خود قرار نگرفته‌ بود و این‌ وضع‌ ادامه‌ یافت‌ تا در زمان‌ ملكشاه‌ سلجوقی‌ ...

شرف شمس / حسن اکبری بیرق | ۱۴:۳۰,۱۳۹۹/۱/۱۹|

شَرَفِ ‌شَمْس، نام حروفی که بر عقیق زرد‌رنگ حک می‌شود و برای آن خاصیتی حِرزگونه و حفاظتی می‌انگارند. در فرهنگ مردم ایران، شرف ‌شمس نام دعا و حرزی است که با حروف مبهم و ناخوانا بر نگین عقیق زرد و یا ورق طلا حک شده، یا روی کاغذ با آب زعفران نوشته می‌شود (نک‍ : شهری، تاریخ ... ، 3/293؛ شاملو، دفتر 2/910). گویند کسی که آن را همراه داشته باشد، از رزق و روزی و رونق کار و نیروی حفاظتی ماوراء‌طبیعی برخوردار می‌شود (حامدی، 25).شرف ‌شمس در‌اصل، زمان قرار‌گرفتن خورشید در 19 درجۀ برج حمل (فروردین) است (نک‍ : بیرونی، 399؛ مصفا، 439؛ بونی، 1/32؛ مجلسی، 59/355-356). توضیح اینکه...

رجعت / احمد پاکتچی | ۱۳:۳۸,۱۳۹۹/۱/۱۶|

رَجْعَت، اصطلاحی در فرهنگ اسلامی ــ به‌خصوص شیعه ــ ناظر به بازگشت گروهی از مردم پس از مرگ به همین جهان برای تحقق امری از پاداش یا کیفر که در زندگی پیشین آنها فرصت تحقق آن نبوده است. در قرآن کریم، با لحن نکوهش دربارۀ تبهکارانی سخن می‌آید که درخواست دارند به این دنیا بازگردانده شوند تا کردار ناشایست خود را جبران کنند، اما این امر ناشدنی دانسته شده است (مثلاً سجده/32/12). برخی مفسران اشاره دارند که براساس قرآن، چنین درخواستی برای بازگشت تنها از سوی کافران و نه مؤمنان مطرح می‌شود (مقاتل، 2/240). به‌هر روی، آنچه در اندیشۀ شیعه دربارۀ رجعت وجود دارد....

ذکر / شهرام خداوردیان | ۱۵:۳۵,۱۳۹۸/۱۱/۱۹|

ذِکْر، اصطلاحی در تصوف که در لغت به معنای یادکردن، به‌خاطرآوردن و حفظ (در مقابل نسیان) است و دراصطلاح به عمل روشمندی مبتنی‌بر خواندن یا نَظارۀ باطنی اسم عَلَم و مفرد «الله»، کلمۀ توحید (شهادت)، و گاه اسمی از اسامی خداوند و جز اینها ــ به‌قصد به یـاد آوردن و در یـاد نگاهداشتن و متعاقبـاً «استحضار» الوهیت ــ دلالت دارد. صوفیه اصطلاح «ذکر» را نه‌تنها برای اشاره به «عمل» ذکر، بلکه برای اشاره به وضعیت وجودی تذکار الوهیت نیز به کار می‌برند؛ یعنی آنچه که مفهوم تذکار درونی حقیقت در فلسفۀ افلاطونی، و برخی مفاهیم مشابه دیگر در دیگر سنتهای فلسفی یا معنوی را به ذهن متبادر می‌سازد.

دین / احمد پاکتچی | ۱۵:۳۳,۱۳۹۸/۱۱/۱۲|

دین، از مفاهیم قرآنی که در یک طیف معنایی، ناظر به کیش و آیین، و در طیفی دیگر، ناظر به ساحتی از ساحات وجودی انسان است که بر کردار و رفتار او نظارت دارد و معنای آن به وجدان نزدیک می‌شود. در فرهنگ اسلامی پس از قرآن کریم، هر دو طیف معنایی در دو سدۀ نخست دیده می‌شوند، درحالی‌که معنای کیش بر ساحت وجودی غلبه دارد؛ اما با دورشدن از صدر اسلام، غلبۀ معنای کیش تمامیت یافته و عملاً معنای دیگر به فراموشی سپرده شده است. ریشه‌شناسی واژه: ریشۀ سه‌حرفی «د ی ن» در زبان عربی، از نمونه‌های بارز رخداد همنامی یا اشتراک لفظی است و فارغ از واژۀ دَین به معنای وام، تاآنجاکه ...

دوبیتی / اصغر دادبه | ۱۲:۴۳,۱۳۹۸/۱۰/۲۸|

دوبِیْتی، یکی از قالبهای شعر فارسی که می‌توان آن را به طور کلی به دو گونۀ قدیم و جدید یا سنتی و نو تقسیم کرد: یکم ـ گونۀ قدیم، یا سنتی: دوبیتی عنوانی است عام که بر رباعی (ه‍ م) (شمس قیس، 142) و نیز بر دو بیت که از جهت قرارگرفتن قافیه‌ها در مصراعهای آن به رباعی می‌ماند، اطلاق می‌شود، بدین شرح: 1. به لحاظِ ساختار: مصراع اول، دوم و چهارم دوبیتی باید مقفّا باشد و مصراع سوم در هم‌قافیه بودن یا نبودن با 3 مصراع دیگر به اختیار شاعر است (همایی، 154). 2. به لحاظ محتوا: می‌توان دوبیتی را بدان‌سبب که بیانگر عواطف و احساسات عاشقانۀ سراینده است، متعلق به نوع ادبیات غنایی دانست...

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما