جبار
مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی
چهارشنبه 15 آبان 1398
https://cgie.org.ir/fa/article/223771/جبار
پنج شنبه 14 فروردین 1404
چاپ شده
17
جَبّار، صورتی فلکی که در گذشته، چون شمالی یا جنوبی بودن صورتها را نسبت به دائرةالبروج میسنجیدند، دومین صورت از صور فلکی نیمکرۀ جنوبی آسمان به شمار میآمد و به صورت مردی با عصایی در دست و شمشیری بر کمر تصور میشد (بیرونی، التفهیم، 93؛ صوفی، 321). یونانیان آن را اوریون میخواندند که در اساطیر یونانی، شکارچی غولپیکری است که هویتی نیمهخدایی دارد و گفتهاند که خدایان پس از مرگ او را به شکل این صورت فلکی در آسمان قرار دادند (قس: گرانت، 160-161). امروزه نیز در زبانهای اروپایی جبار را با همین نام میخوانند. گویا این تعبیر نزد مسلمانان هم پذیرفته بوده، چه مثلاً خوارزمی از صورت «کلب اکبر» با نام «کلب الجبار» یاد کرده است (ص 213). یونانیان این صورت فلکی را گیگاس (آلن، 306-307)، و مسلمانان آن را «جوزا» هم مینامیدند (صوفی، همانجا). این نام که بعدها بر جوزا (ه م) اطلاق شد، کهنتر از «جبار» است (بکیچ، 45). در فهرستهای کهن ثوابت جبار دارای 38 ستاره از قدرهای اول تا ششم است که ستارۀ نخست سحابی است (بطلمیوس، 382-384؛ صوفی، 330-331). صوفی میگوید که این سحابی از 3 ستارۀ کوچک نزدیک به هم تشکیل شده است که به مثلثی میماند و بطلمیوس به جای این 3 ستاره نقطهای در میان مثلث فرض کرده، و مختصات آن را به دست داده است (ص 321). بیرونی این 3 ستاره را با اشاره به آنکه به سحابی تعلق دارند، در ابتدای جدول ستارگان جبار آورده، و از این رو، 40 ستاره برای این صورت ذکر کرده است (بیرونی، القانون...، 3/ 1094-1097). قدرهای یاد شده برای 3 ستاره در جدول صوفی با مقادیر بطلمیوس متفاوت است (بطلمیوس، همانجا؛ صوفی، 330-331؛ قس: بیرونی، همانجا). اعراب 3 ستارۀ نخست را که به گفتۀ صوفی «مانند 3 نقطۀ روی حرف ث هستند» (ص 327)، هَقْعَة و هَقْعَةالجوزا و همچنین تحاتی، تحیات و اثافی (دیگ پایه) نیز نامیدهاند (قس: ابن قتیبه، 41). این 3 ستاره منزل پنجم ماه هم محسوب میشوند. آنان ستارۀ روشنی را که بر شانۀ راست صورت قرار میگرفت، مِنْکَبالجوزا یا یدالجوزا، نیز مرزم الجوزا مینامیدند، اما صوفی (قس: همانجا) استفاده از واژۀ مرزم برای این ستاره را اشتباه دانسته است. 3 ستارۀ واقع بر کمربند جوزا را منطقة الجوزا، نطاق الجوزا، نظام، نظم، نظم الجوزا و فقار الجوزا مینامیدند (همانجا؛ دربارۀ دیگر نامهایی که اعراب به ستارگان جبار اطلاق میکردند، نک : همو، 327-328). پارهای از این نامها به زبانهای اروپایی هم راه یافته است، به عنوان نمونه «النطاق» به صورت «Alnitak» به یکی از ستارگان واقع بر کمربند جبار اطلاق شده است (کونیچ، 130). همچنین نامهای دیگری مانند «سیف» به صورت «Saiph»، «منطقه» به صورت «Mintaka» و «ید الجوزا» به صورتهایی چون «Beteigeuze» و «Betelgeuse» در زبانهای اروپایی آمدهاند (همو، 150, 184, 202). در صورتبندی امروز جبار با 77 ستارۀ درخشانتر از قدر 5/ 5، با صورتهای فلکی نهر، جوزا، ارنب، تکشاخ و ثور هممرز است و محدودۀ آن بعد 4 ساعت و 41 دقیقه تا 6 ساعت و 26 دقیقه و میل °23+ تا °11- است (بکیچ، 254). چندین سحابی معروف در این صورت فلکی جای دارند؛ از جمله سحابی «سر ساحره» که با چشم غیر مسلح نیز دیده میشود، اما بطلمیوس، صوفی و دیگر قدما به آن اشاره نکردهاند.
ابن قتیبه، عبدالله، الانواء، به کوشش پلا و حمیدالله، حیدرآباد دکن، 1375ق/ 1956م؛ بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلالالدین همایی، تهران، 1352ش؛ همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، 1375ق/ 1956م؛ خوارزمی، محمد، مفاتیح العلوم، به کوشش فانفلوتن، لیدن، 1968م؛ صوفی، عبدالرحمان، صور الکواکب، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، 1406ق/ 1986م؛ گرانت، مایکل و جان هیزل، فرهنگ اساطیر کلاسیک، ترجمۀ رضا رضایی، تهران، 1384ش؛ نیز:
Allen, R., Star Names: Their Lore and Meaning, New York, 1963; Backich, M. E., The Cambridge Guide to the Constellations, Cambridge, 1995; Kunitzsch, P., Arabische Sternnamen in Europa, Wiesbaden, 1959; Ptolemy, The Almagest, tr. and ed. G. j. Toomer, London, 1984. محمد مظفری
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید