جاف
مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی
یکشنبه 3 آذر 1398
https://cgie.org.ir/fa/article/223713/جاف
پنج شنبه 14 فروردین 1404
جاف، نام اتحادیۀ ایلی متشکل از گروهی از ایلات و طایفههای بزرگ و کوچک کُرد شافعی مذهبِ ساکن در مناطقی از سرزمین غرب ایران و کشور عراق. جافها بیگمان از مهمترین و نیرومندترین ایلات کرد و از اقوام ایرانی ساکن در جنوب کردستان بودند و برای متمایز کردن آنها از عشایر دیگر و روستاییان غیر عشایری، آنان را اختصاصاً «کُرد» مینامیدند (ادمندز، 141). بنابر نوشتۀ مردوخ، در کردستان اردلان لفظ «کُرد» را اصطلاحاً برای تمام عشایر و ایلات، و لفظ «گوران» را برای «رعایا» (روستاییان) به کار میبردند (۲/ ۵۲). نظر به اینکه در گذشته این گروه بزرگ ایلی فقط از راه کوچگردی فصلی و دامداری در ناحیۀ پهناوری میان سرزمین ایران و ترکیۀ عثمانی زندگی میگذراندند (EI2, S, 370)، و با توجه به معنای واژۀ کُرد: چوپان و شبان، شاید اطلاق انحصاری اصطلاح کُرد به عشایر جاف، به سبب زندگی کاملاً شبانی و دام چرانی این مردم ایلیاتی بوده باشد.
دربارۀ وجه تسمیۀ ایل جاف اختلاف نظر وجود دارد. برخی نام ایل را برگرفته از جاوان یا جاوانیه ــ نام یکی از ایلهای کرد معروف در زمانهای قـدیم ــ نوشتهاند که مسعودی در میانۀ سدۀ ۴ق به نَسَب آنها، از جمله جاوانیه و جلالیه (احتمالاً جلالیه همان طایفۀ کلالیۀ مسکون در نزدیکی شهر زور است که در صبح الاعشى به آن اشاره شده است، نک : قلقشندی، ۴/ ۳۷۳؛ و صورت دیگر آن گلالی یا جلالی، نام یکی از گروههای جاف امروزی است) اشاره کرده است (مروج...، ۲/ ۱۰۱، التنبیه...، ۷۸)، و جافهای امروزی را منتسب به کردهای جاوان (مینورسکی، 81). و ایل جاف را بازماندۀ همان ایل قدیم جاوان دانستهاند (روژبیانی، ۴/ ۳۵۸). دربارۀ اشتقاق واژۀ جاف از جاوان و یکی بودن این دو ایل استدلالهای گوناگونی کردهاند. برخی استدلال کردهاند که جاوانیها در اثر همجواری و همزیستی با عربها نام خود را به عادت و زبان عربی جافان تلفظ میکردند و واژۀ جافان را تثنیۀ واژۀ جاف میپنداشتند و برای تسمیۀ دو ایل به کار میبردند. بعدها صورت مفرد واژۀ جاف را به ایل خود اطلاق کردند (همو، ۴/ ۳۵۸-۳۵۹). برخی دیگر بر اساس روایتهای افسانهای گفتهاند که نیاکان مردم این ایل از وابستگان جابان، سردار بزرگ ایرانی و یار و همراه رستم فرخزاد بودهاند که ابن اثیر در الکامل از او نام برده است. بعدها احتمالاً نام جابان در سیر تطور لغوی خود به جاو و جاوی (جاوان و جاوانیه در متون) بدل شده است. کارگزاران عرب نیز جاویها را به سبب سرسختی و جسارتها و مقاومتهایشان جافی (به معنای جفاکننده و خشن و تندخو) مینامیدند و به مرور نزد عامۀ ایلیاتیها به جاف و جافی شهرت یافتند (سلطانی، ۲/ ۱۲۷). عزاوی احتمال داده که جاف در زبان عربی از جوانرود (یا جوانرو، در تداول کُرد زبانان)، نام محل سکنای سنتی و اولیۀ این گروه ایلی گرفته شده است (۲/ ۲۹). صفیزاده جافها را بنا به اقوال خود آنها، از اولاد خسروپرویز (۵۹۰-۶۲۸م) ــ خسرو دوم و پسر هرمز چهارم ساسانی ــ و واژۀ جاف را در زبان کردی به معنای شجاع و دلیر نوشته است ( نوشتهها...، ۵۹، تاریخ...، ۳۷۱). این گونه توجیهات دربارۀ کلمۀ جاف و اشتقاق آن را از واژۀ جاوان و یکی بودن دو ایل جاوان و جاف را بنا بر استدلال روژبیانی و مینورسکی و دیگران، نمیتوان بدون تحلیل زبانشناختی و تحقیق تاریخی بیشتر پذیرفت. مضافاً اینکه واژۀ جاف و ایلی به همین نام از گروه قوم کُرد از سدۀ ۵ ق به بعد، جداگانه و مستقل از جاوان شناخته شده بوده، و در برخی از منابع معتبر تاریخی از آن یاد شده است. مثلاً در برهان الحق، یکی از متون کهن اهل حق، بابانااوس، از مشاهیر اولیای اهل حق را که در سدۀ ۵ و ۶ ق میزیسته (الٰهی، ۴۰)، و احتمالاً بنا بر نوشتۀ صفیزاده ( نوشتهها، ۵۸) در ۴۷۷ق در روستای سَرگَت، از توابع اورامان لهون کردستان، به دنیا آمده بوده است، از کردهای ایل جاف معرفی کردهاند (نیز نک : ویتمن، 88؛ جاف، «تحقیقی...»، ۲۹۹).
تا آغاز سدۀ ۱۱ق/ ۱۷م، جافها یکی از عشایر کرد ایرانی با پیشینۀ چشمگیر و موضوع منازعه میان دولت عثمانی و ایران بودند. در آن زمان، اکثریت جافها در ایران و در ناحیۀ جوانرود از ولایات کردستان اردلان، بین راه کرمانشاه و حلبچه و جنوبغربی سِنّه (سنندج) میزیستند و والیان اردلان بر آنها فرمان میراندند (ادمندز، همانجا؛ نیکیتین، 171). والیان کردستان از دودمان اردلان یا از گروهی به نام بنی اردلان بودند که قشر قدرتمند و با نفوذی را در سراسر منطقۀ کردستان ایران و عراق شکل داده بودند و چند سده در کردستان ــ که به کردستان اردلان شهرت یافته بود ــ به استقلال یا به تابعیت دولتهای ایران و عثمانی فرمان میراندند (برای آگاهی از نسب و تبار اردلانها، نک : سنندجی، ۷۶-۸۳، برای دوران حکمرانی آنها، نک : سراسر کتاب؛ نیز نک : ه د، اردلان، طایفه). برخی از اعضای این خاندان با دربار قاجار نیز رابطۀ نزدیک داشتند و با زنان درباری وصلت کرده بودند (سلطانی، ۲/ ۳۰۶). حکمرانان اردلان همۀ ولایات و قلمرو ایلات منطقه مانند ایلات جاف، مکری، رواندوز، جوانرود، اورامان، مریوان، بانه و سقز را به جولانگاه اعمال اقتدار خود درآورده بودند (حیرت سجادی، ۹۸-۹۹) و در دورۀ قاجار در تشکیلات اتحادیۀ جاف به لحاظ سیاسی و اقتصادی موقعیت ویژهای برای خود فراهم کرده بودند و بر امیران و رؤسای جاف فرمان میراندند و زارعان و عشایر کرد را رعیت خود میپنداشتند و از آنان بهرهکشی، و برای کار روی زمینهایشان و نگهداری و چراندن گلههایشان استفاده میکردند. هرگاه رؤسای جاف از فرمان آنان سرپیچی میکردند، آنها را با حیله و تدبیر از میان میبردند (برای نمونه، نک : سنندجی، ۱۴۸-۱۵۱؛ نیز سلطانی، ۲/ ۳۰۶-۳۰۷). مثلاً تا زمانی که بهرام بیگ، ایل بیگی جوانرود، طرفدار والیان اردلان و حامی حکومت بود، او آزاد بود هر کاری که بخواهد بکند، لیکن پس از اینکه بر ضد حکومت خسروخان، مشهور به ناکام (۱۲۴۰-۱۲۵۰ق) طغیان کرد، خسروخان دستور داد او و چند تن از معتبرین جاف را دستگیر کردند و چوب زدند. چون بهرام بیگ خود را شیرژیان مینامید، سگ سیاهی را به گردنش آویختند و گرداندند. سرانجام، به شفاعت بیگزادگان و دادن پیشکش به حکومت، والی او را بخشید و فرمان ریاست ایل و احشام در میان جاف را به او اعطاء کرد (سنندجی، ۲۰۶-۲۰۷). در ۱۴۰۸ق/ ۱۶۳۸م، و در زمان سلطنت شاه صفی صفوی (۱۰۳۸-۱۰۵۲ق)، گروهی از مردم ایل جاف، سلطان مراد چهارم، شاه عثمانی (سل ۱۶۲۳-۱۶۴۰م) را در حمله به بغداد و تصرف و فتح این شهر کمک کردند. به پاداش این همکاری نیز سلطان مراد آنها را به لقب «مُرادی» مفتخر کرد و از آن پس این گروه در میان ایل جاف به «جاف مرادی» معروف شدند (سلطانی، ۲/ ۱۲۶). در رسالۀ تحقیقات سرحدیه، متن نامهای از سلطان مراد به شاه صفی در اوایل ماه شوال ۱۰۴۹ درج شده که در آن حدود مرزی میان دو دولت ایران و عثمانی و عشایر جاف مسکون در آن نواحی تعیین شده است. بنابر آن محالی از بلوک مندلیج تا درتنگ با صحاری واقع در میان آنها و کوه نزدیک به آن همراه با طایفههای ضیاءالدین و هارونی به دولت عثمانی واگذار شده، و طایفههای بیره و زردونی همچنان در خاک ایران و به تابعیت دولت ایران در ناحیههای مسکونی خود باقی مانده است (مشیرالدوله، ۷۶، ۷۹). عزاوی در عشائر العراق به معاهدهای که بعدها بر اساس این نامه میان سلطان مراد چهارم و شاه صفی در ۱۱ محرم ۱۰۴۹ بسته شد، اشاره میکند و آن را سندی برای شناخته شدن عشایر جاف و قلمرو تاریخی و رسمی آنها میداند (۲/ ۲۸)؛ سپس از ۴ قبیله از جافها که در معاهده به تابعیت دو دولت عثمانی و ایران درآمده بودند، نام میبرد (۲/ ۴۳). پس از توافق دو دولت ایران و عثمانی در تعیین سرحدات، بلوکات جوانرود، اورامان، مریوان، خورخوره، سقز و بانه، سرحد ایران از سوی جنوب به شمال معین شدند. همۀ این نواحی در میان کوه شامخه، و دارای درههای صاف و وسیع بودند و بلوک اورامان هم که در پای کوه شاهو قرار داشت و دارای بیشه و جنگل و علفزار و مرتع بسیار بود، همچنان به صورت ییلاقات احشامات کردستان و طوایف جاف باقی ماند. طوایفی از جاف هم که از کردستان به مراتع این جایها کوچ میکردند، رسوم متداول «سر علف» برای چراندن احشام خود را به والی کردستان در سنندج میدادند. اکثر ایلات این جایها نیز برای قشلاق به بلوکات زهاب در حوالی ضمیگان، صحرای خانه شور، سرقلعه، حاجی لر، ناقوپی و مانند آن میرفتند (مشیرالدوله، ۱۲۷). در ۱۳۶۶ق/ ۱۹۴۷م، اکثر جافها در ایلات سلیمانیه و بخشی از آنها در ناحیۀ سیروان از توابع قضاء کِفری از ایلات کرکوک، و گروهی نیز در ایران و در نواحی مختلف زندگی میکردند (عزاوی، ۲/ ۲۸). شهر سلیمانیه چند سده مرکز شاخهای از پاشاهای کمابیش مستقل امپراتوری عثمانی بود و پاشاهایی از خانوادههای کردهای بابان (ه م) در آن حکمرانی میکردند که در اثر تبانیهای بغداد و استانبول در ۱۲۶۸ق/ ۱۸۵۱م حکومتشان پایان یافت (بارث، 14). عزاوی جاف مرادی در عراق را دارای ۲۵ طایفۀ میکاییلی، صوفیانی، کمالی، روغزاری، طرخانی، شاطری، عیسایی، هارونی، گلالی و جز اینها مینویسد و در ذیل اسامی برخی از این طوایف اطلاعاتی دربارۀ نسب و تیرههای هر یک و محلهای سکونت آنها میدهد و چند تن از رؤسای آنها را نام میبرد (۲/ ۴۷-۶۷). طایفۀ میکاییلی را به پیر میکاییلی شش انگشت، نیای بزرگ عارفِ نامی ضیاءالدین ابوالبهاء مولانا خالد منسوب میدانند. او طریقت نقشبندی را در اوایل سدۀ ۱۳ق به نواحی کردنشین ایران و ترکیه و عراق آورد (طبیبی، «پنج مقاله...»، ۶۵؛ نیز نک : العشائر...، ۸۱). گلالی چهارمین ایل یا طایفۀ بزرگ از ایلاتی بود که به مرادیهای جاف پیوست و در زمرۀ طوایف اتحادیۀ جاف درآمد. الحاق گلالی به جاف تغییری در سنت دستگاه رهبری آن نداد و گروه ادارهکنندگان ایل، جدا از طایفۀ بیگزاده بودند و عنوان «آقا» داشتند و بیگزادگان پیوسته با آنها رفتاری محترمانه داشتند که با رفتارشان نسبت به رؤسای تیرههای جاف فرق میکرد (ادمندز، 143). در ۱۱۱۲ق/ ۱۷۰۰م در نتیجۀ تیره شدن روابط میان سران دو گوره حکمرانان اردلان و سران ایل جاف، و کشته شدن رئیس ایل جاف و پسر و برادر او، رؤسای دیگر طوایف همراه گروهی حدود ۵۰۰ خانوار از طایفههای دیگر، به تدریج به آن سوی مرز ایران در خاک تحت تصرف عثمانی گریختند و به پاشای کرد سلیمانیه، در قلمرو ترکیۀ عثمانی پناه بردند (بارث، ۳۵؛ نیکیتین، نیز EI2, S، همانجاها؛ نیز نک : دائرةالمعارف...، ۱/ ۷۷۹؛ سلطانی، ۲/ ۱۲۵). در نتیجۀ رشد طبیعی و پیوستن ایلات و طایفههای کوچک و از هم پاشیدۀ دیگر به این مهاجران، جمعیت جافهای عراق به حدود ۶۰ هزار نفر (بارث، همانجا) و بنا بر گفتۀ دیگر، تخمیناً حدود ۱۰ هزار چادر یا خانوار (نیکیتین، همانجا) رسید. این گروه که در نواحی مرزی استقرار یافته بودند، تابستانها را در ارتفاعات پیرامون پنجوین، فصول بهار و پاییز را در دشت شهرزور و قرارگاههایی در حلبچه، و زمستانها را در اراضی تابع کِفری در کرانۀ راست رودخانۀ سیروان (دیاله) میگذراندند. طایفههایی از جاف مانند میرویسی، تایشایی (طایشایی)، کَلکَنی و چند طایفۀ دیگر که در جوانرود مانده بودند، بعدها، به سبب ستمگریهای والیان اردلان و برخی عاملهای دیگر، به گوران پیوستند و به نام جاف ـ گوران معروف شدند (نیکیتین، همانجا؛ نیز نک : دنبالۀ مقاله)؛ شماری دیگر از طایفههای جاف جوانرود هم به ایلات سنجابی، شرف بیانی و باجلان پیوستند (EI2, S، همانجا). حکومتگران اردلان جافهای کوچندۀ شهرزور را مردمی آشوبگر و شرور به شمار میآوردند و برای دوری از زیانکاریهایشان اغلب مانع آمدن آنها از شهرزور به ییلاقات کردستان برای چراندن احشام و دیدار خویشاوندانشان میشدند و هر بار به آنها حمله میکردند و زیانهای جانی و مالی بسیار زیادی به آنها وارد میکردند. مثلاً در زمان حکومت لطفعلی خان، عموی خسروخان (۱۲۰۴-۱۲۰۹ق) که ۲۰۰ خانوار از جافها با اغنام و مواشی به ییلاق آمده بودند، به دستور او بسیاری از آنها را به سنندج بردند و داراییهایشان را گرفتند و تقسیم کردند و هر ۱۰، ۲۰ خانوار از آنها را به یکی از اعیان منطقه بخشیدند (سنندجی، ۱۷۶-۱۷۷). همچنین در ۱۳۳۶ق، به دستور امان الله خان والی سنندج برخی از جافهای کوچنده را که به کردستان آمده بودند، کشتند و شماری را سخت گوشمال دادند و به اسارت بردند و تمام داراییهایشان را غارت کردند و به سپاه بخشیدند (همو، ۱۹۳، جم ). ادمندز بر اساس روایت شفاهی مردم جاف مینویسد: احتمالاً در ۱۱۸۶ق/ ۱۷۷۲م (منابع دیگر تاریخهای مختلف دادهاند) ابتدا حدود ۱۰۰ خانوار از جافهای طایفۀ بزرگ معروف به جاف مرادی با سرپرستشان ظاهر بیگ از جوانرود به بنی خیلان، واقع در کنارۀ غربی سیروان ــ جایی که سلسلۀ کوههای قرهداغ به این رودخانه میرسد ــ کوچیدند و در قلمرو ایل بابان مستقر شدند (ص 141-142). ملک الکلام تاریخ مهاجرت این طایفههای جوانرود را به شهرزور، ۱۵۰ سال پیش از تألیف رسالهاش، یعنی حدود سال ۱۱۵۰ق نوشته است (۱/ ۳۲). این تاریخ با تاریخ گزارش مؤلف تحفۀ ناصری تطبیق میکند. بنابر این گزارش در ۱۱۵۵ق، به هنگام والیگری احمد سلطان اردلان در کردستان، ظاهر بیگ، ایل بیگی جاف در شهرزور بود که در وقت گریز احمدخان به خاک عثمانی با او مقابله کرد (سنندجی، ۱۴۰-۱۴۱). احمد پاشا، پاشای کرد بابان که در قَلاچوالان (= قلعۀ چوالان، «چُواله» در زبان کردی بابان به معنای چُغاله است، نک : بابانی، ۱۱۶) حکمرانی میکرد، از ورود ظاهر بیگ به قلمرو بابان به گرمی استقبال و پذیرایی کرد؛ لیکن چندی بعد، به سبب چپاولگریهای دستهای از طایفۀ او در ناحیۀ اطراف، به حق یا ناحق، او را گرفت و کشت. با این حال، در اثر گشادهرویی این پاشای کرد، کردهای جاف جوانرود تشویق شدند و گروه گروه به کوچ خود ادامه دادند تا اینکه شمار جافهای مرادی این ناحیه به ۱۰ هزار چادر رسید (ادمندز، همانجا). «پاشا»، که کوتاه شدۀ پادشاه است، عنوان والایی بود که سلاطین عثمانی در دورۀ صفویان به امیران یا رؤسای ایلات کرد از جمله امیرالعشایرهای جاف که به دولت عثمانی وفاداری نشان میدادند، اعطا میکردند. در برابر سیاست عثمانیها، پادشاهان صفوی نیز به برخی از رؤسای ایل کرد جوانرود و گوران عنوان سلطان میدادند که به زبان کُردی «سان» میگفتند (طبیبی، مبانی...، ۱۶۳؛ نیز نک : بروینسن، 208). در گزارشی در ۱۳۱۵ق/ ۱۸۹۷م آمده است که جوانرود در اثر حملۀ حبیبالله خان، یکی از سران کردان جاف (نک : دنبالۀ مقاله) و به آتش کشیدن آنجا شهری ویران و متروک بوده است ( تهران...، 273). منبع دیگری به این آتش سوزی و متروک بودن جوانرود اشاره نکرده است. ادمندز مدعی است که در اوایل سدۀ ۲۰م، یعنی در همین سالها یک گروه از جافها که بنابر سرزمین جغرافیایی سکونتشان به ۳ گروه اصلی و عمده تقسیم میشدند، هنوز مقیم جوانرود ایران بودند (ص 141). اعتمادالسلطنه (د ۱۳۱۳ق) در مرآة البلدان به معمور بودن این شهر و ناحیه در دهۀ پایانی سدۀ ۱۳ق اشاره دارد و در گزارشی دربارۀ ساکنان کرد اهل تسنن و شافعی مذهب جوانرود که بیشتر پیرو طریقت نقشبندی بودند، و از دو طایفۀ اعیان و معتبرین آنجا به نامهای مستوفی و بیگزاده، یاد میکند و آنجا را مرکز فعالیت طلاب علوم دینی و ادبی و پایگاه دو سلسلۀ قاضیها و علمای منطقه معرفی میکند (۴/ ۲۳۷۸). در دورۀ سلطنت پهلوی بیشتر طوایف جاف یکجانشین شده بودند و فقط گروههایی از آنها کوچ میکردند. دولت، سران و صاحبان قدرت جاف را در طوایف شناسایی کرده بود و به آنها مناصبی در سطوح بالای مملکتی در حکومت محلی و مرکزی در تهران داده بود. به هنگام اجرای برنامۀ اصلاحات ارضی (۱۳۳۹-۱۳۴۲ش) و تقسیم اراضی میان عشایر جاف، مقدار وسیعی از زمینهای زراعی دست نخورده در مالکیت سران ایل باقی ماند. برخی از سران مقتدر جاف را هم برآوردند و به مناصب دولتی گماردند. مثلاً به سالار جاف منصبی درباری اعطا کردند و برادر او، سردار جاف را به نمایندگی به مجلس شورای ملی فرستادند (انتصار، 27).
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
چاپ شده
17
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید