صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / حسن مثنی /

فهرست مطالب

حسن مثنی


آخرین بروز رسانی : سه شنبه 5 آذر 1398 تاریخچه مقاله

حَسَنِ مُثَنّى، ابومحمد حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب (د ح ۸۶ ق / ۷۰۵ م)، محدث علوی. هیچ‌یک از منابع کهن از او با لقب مثنى یاد نکرده‌اند و این لقب را منابع متأخرتر از سدۀ ۶ ق به بعد بر وی نهاده‌اند و گویا شرح‌حال‌نویسان برای پرهیز از خلط میان وی و فرزندش حسن و تمییز آن دو از یکدیگر، او را حسن مثنى و فرزندش را حسن مثلّث لقب داده‌اند (نک‍ : ابن‌عنبه، ۱۰۱؛ قس: ابن‌جوزی، ۶ / ۳۰۱، ۸ / ۸۹، که وی و فرزندش را حسن بن حسن بن علی نامیده‌است). منابع زیدی او را ابومحمد الرضا نامیده‌اند؛ لقب «الرضا» نمایانگر اعتقاد به امامت او نزد زیدیان است (نک‍ : حسنی، ۳۷۹). در منابع روایی گاه از وی با کنیه و لقب ابومحمد هاشمی مدنی یادشده‌است (ابن‌عساکر، ۱۳ / ۶۱؛ ذهبی، ۶ / ۳۲۸). 
وی فرزند امام حسن مجتبى (ع)، امام دوم شیعیان و خوله دختر منظور بن زبّان است. خوله پس از کشته‌شدن همسرش، محمد بن طلحه، در جنگ جمل، به همسری امام حسن (ع) درآمد (زبیری، ۴۶؛ بلاذری، ۲ / ۴۰۲؛ ابن‌عنبه، ۹۸). ظاهراً نخستین همسر حسن، رمله دختر سعید بن زید بن عمرو بوده‌است که محمد را به دنیا آورد (زبیری، ۵۱؛ بلاذری، ۲ / ۴۰۴)؛ همسر دیگر وی فاطمه دختر امام حسین (ع) است. به روایتی چون حسن از عمویش امام حسین (ع) یکی از دخترانش را خواستگاری کرد، امام فاطمه را که به گفتۀ آن حضرت به مادرش فاطمه (ع) شباهت بسیار داشت، به عقد ازدواج او درآورد (ابوالفرج، الاغانی، ۲۱ / ۱۲۵-۱۲۶؛ مفید، ۲ / ۲۵؛ مجلسی، ۴۴ / ۱۶۷)؛ عبدالله، حسن، ابراهیم، زینب و ام‌کلثوم فرزندان وی از فاطمه‌اند (ابن‌سعد، ۵ / ۳۱۹؛ زبیری، همانجا؛ بلاذری، ۲ / ۴۰۳-۴۰۴؛ ابوالفرج، مقاتل ... ، ۱۷۹، ۱۸۵، ۱۸۷). 
برخی منابع حسن مثنى را در شمار امامان زیدی آورده‌اند (حسنی، همانجا). شاعری زیدی‌مذهب در ابیاتی ضمن تجلیل فراوان، از بیعت زیدیان با وی سخن گفته و از او به‌عنوان امام زمان خویش (الحجة القائم فی هذا الزمن) یادکرده‌است (همو، ۳۸۲). در برخی منابع متأخر نیز نام وی در زمرۀ امامیه آمده است (امین، ۵ / ۴۳). 
به گفتۀ برخی منابع، حسن مثنى در ماجرای کربلا (محرم ۶۱)، حدود ۲۰ سال داشته است (حسنی، ۳۷۹) که در این صورت، باید حدود ۴۰ ق / ۶۶۰ م به دنیا آمده باشد. 
حسن را از تابعین و راویان احادیث پیامبر (ص) به شمار آورده‌اند و گفته‌اند که از پدرش امام حسن (ع)، همسرش فاطمه، عبدالله بن جعفر بن ابی طالب، و احمد بن یعقوب ثقفی روایت کرده است و کسانی همچون فرزندش عبدالله، حسن بن محمد حنفیه، ابراهیم بن حسن، سهیل بن ابی صالح، ابوبکر عبدالله بن حفص، حُمید بن ابی زینب، اسحاق بن یسار، ولید بن کثیر، و فضیل بن مرزوق از او حدیث روایت کرده‌اند (بخاری، ۲ / ۲۸۹؛ واحدی، ۲ / ۴۹؛ ابن‌عساکر، ذهبی، همانجاها). ابن‌سعد او را در طبقۀ سوم از محدثان مدینه به شمار آورده است (همانجا؛ نیز نک‍ : ابن‌عساکر، ۱۳ / ۶۴) و برخی رجال‌شناسان چون ابن‌حبان (۴ / ۱۲۱) او را ثقه دانسته‌اند. بااین‌حال، احادیثی که از وی نقل شده بسیار اندک است (نک‍ : طوسی، ۵۸۵؛ ابن‌عساکر، ۱۳ / ۶۱-۶۲). 
گفته‌اند حسن در واقعۀ کربلا شجاعت و رشادت بسیار از خود نشان داد و به شدت زخمی شد؛ دایی‌اش اسماء بن خارجه (د ۶۶ ق / ۶۸۶ م) او را به کوفه برد و مدت ۳ ماه به مداوایش پرداخت و سپس به مدینه‌اش روانه کرد (ابن‌حبان، ۲ / ۳۱۰؛ حسنی، همانجا؛ حوثی، ۳۷۹، حاشیۀ ۳). دربارۀ حضور حسن در حادثۀ کربلا منابع اتفاق نظر دارند، اما داستان مجروح شدنش اندکی محل تأمل است. شیخ مفید که او را در زمرۀ اسرای کربلا دانسته و برآن است که اسماء بن خارجه وی را از اسارت رهانید (همانجا)، روایت مجروح‌شدنش را با تردید و با عبارت «یقال» نقل‌کرده‌است. اما طبری (۳ / ۳۴۳) در ذکر شهدای کربلا و یاران امام حسین (ع) آورده است که حسن و عمر بن حسن بن علی در روز عاشورا به خاطر کمی سن جان سالم به در بردند؛ طبری سخنی از جراحت وی به میان نیاورده است. ابوالفرج اصفهانی هم برآن است که وی را همراه دیگر اسیران به شام بردند (همان، ۱۱۹). 
حسن مثنى از سوی پدر متولی صدقات و موقوفات جدش علی بن ابی طالب (ع) در مدینه بود (زبیری، ۴۶؛ بلاذری، ۲ / ۴۰۳؛ مفید، ۲ / ۲۳). به روایتی حجاج بن یوسف ثقفی، والی مدینه، از وی خواست که عمویش عمر بن علی را در تولیت این موقوفات سهیم سازد، اما حسن به دلیل اینکه تولیت موقوفات را مختص فرزندان فاطمه (ع) می‌دانست، پیشنهاد حجاج را نپذیرفت و حجاج خواست خود، عمر بن علی را در این کار شریک سازد؛ اما حسن مثنى نزد خلیفۀ اموی، عبدالملک بن مروان، در شام رفت و از او خواست تا حجاج را از این کار بازدارد و خلیفه هم حجاج را از دخالت در این امر منع کرد (زبیری، بلاذری، همانجاها؛ مفید، ۲ / ۲۳-۲۴؛ ابن‌عنبه، ۹۹). 
در برخی منابع زیدی آمده است که چون عبدالرحمان بن محمد بن اشعث، والی سیستان، در ۸۱ ق / ۷۰۰ م بر عبدالملک اموی و حجاج بن یوسف شورید و خلع طاعت کرد، گروهی از بزرگان کوفه و بصره که خلافت را شایستۀ فردی از قریش می‌دانستند، علی بن حسین (ع) (امام سجاد) و حسن مثنى را برای خلافت پیشنهاد کردند و ابن‌اشعث به آن دو نامه نوشت؛ امام سجاد (ع) تقاضای وی را نپذیرفت و حسن مثنى نیز از بیم پیمان‌شکنی شورشیان، ابتدا به درخواست وی اعتنایی نکرد، اما پس از اصرار بسیار به شرط حمایت و وفاداری بدان تن داد؛ بزرگانی چون عبدالرحمان بن ابی لیلی، ابوالبختری طائی، شعبی، ابووائل شقیق، محمد بن سیرین و حسن بصری در بیعت پیش‌قدم شدند و با او بیعت کردند و آن‌گاه خطبه به نام او با لقب «الرضی» خوانده شد. اما حسن در پی شکست ابن‌اشعث در ۸۵ ق به حجاز گریخت. پس از درگذشت عبدالملک بن مروان، پسرش ولید بن عبدالملک در جست‌وجوی حسن برآمد و سرانجام او را مسموم کرد و به قتل رساند؛ جنازه‌اش را به مدینه بردند و در بقیع به خاک سپردند (حسنی، ۳۸۰-۳۸۲؛ محلی، ۱۸۴). 
آنچه درخور ذکر است اینکه منابع تاریخی در ماجرای شورش ابن‌اشعث، هیچ اشاره‌ای به بیعت با حسن مثنى ندارند و برآن‌اند که بزرگان بصره و کوفه پس از خلع حجاج و عبدالملک، با ابن‌اشعث بیعت کردند (نک‍ : طبری، ۳ / ۶۲۲-۶۲۳؛ ابن‌اثیر، ۴ / ۴۶۴- ۴۶۵). تنها در دو روایت به مکاتبۀ حسن مثنى با اهل عراق اشاره‌شده، و سخنی از بیعت با او به میان نیامده‌است. مطابق روایتی، چون حسن به خدمت خلیفه عبدالملک رسید، یحیی بن حکم ماجرای مکاتبۀ اهل عراق با وی را یادآورشد، اما عبدالملک که ظاهراً آن را چندان جدی نگرفته بود، نه‌تنها حسن را مجازات نکرد که خواسته‌اش را برآورده‌ساخت و او را پاداشی درخور داد و با احترام بازگردانید (نک‍ : زبیری، ۴۶-۴۷؛ بلاذری، همانجا؛ ابن‌عنبه، ۹۹-۱۰۰؛ ابن‌عساکر، ۱۳ / ۶۵). 
در روایتی دیگر آمده است که ولید بن عبدالملک، خلیفۀ نو، به والی مدینه نوشت تا حسن بن حسن را به جرم مکاتبه با اهل عراق ۱۰۰ تازیانه زنند که با دعای امام زین‌العابدین (ع) از این مجازات رهایی یافت (ابن‌کثیر، ۹ / ۱۷۸). حال اگر به‌راستی وی در شورش ابن‌اشعث و پس از خلع خلیفۀ اموی، از مردم برای خود بیعت‌گرفته‌بود، ولید بن عبدالملک به مجازات ۱۰۰ تازیانه برای او بسنده می‌کرد؟ افزون‌براین، برخلاف اعتقاد زیدیان، برخی منابع به‌صراحت گفته‌اند که وی هرگز ادعای امامت نکرد و کسی نیز مدعی امامت وی نبوده‌است (مفید، ۲ / ۲۶؛ عصامی، ۴ / ۱۶۲؛ مجلسی، ۴۴ / ۱۶۷). 
مرگ حسن را با اختلاف فراوان در ۸۶، ۹۱، ۹۷ و ۹۹ ق ذکر کرده‌اند (ابن‌جوزی، ۶ / ۳۰۲؛ ابن‌کثیر، عصامی، همانجاها)، اما با توجه به اینکه گفته‌اند وی پس از شورش ابن‌اشعث (۸۵ ق) متواری شد و سپس به دستور ولید بن عبدالملک (حک‍ ۸۶-۹۶ ق / ۷۰۵- ۷۱۵ م) به قتل رسید، از میان این تاریخها سال ۸۶ ق برای وفات وی درست‌تر می‌نماید. 
به گفتۀ ابوالعباس احمد بن ابراهیم حسنی (د ۳۵۳ ق / ۹۶۴ م) که از نوادگان او ست، وی به هنگام مرگ ۳۷ یا ۳۸ سال داشته است (ص ۳۸۲؛ قس: مفید، ۲ / ۲۵؛ ابن‌عنبه، ۱۰۱، که وفاتش را در ۳۵ سالگی دانسته‌اند). اگر روایت احمد بن ابراهیم را دربارۀ عمر وی بپذیریم، با برخی تناقضات روبه‌رو خواهیم شد: اولاً به گفتۀ همو (ص ۳۷۹) حسن در واقعۀ کربلا یعنی محرم ۶۱ ق، ۱۹ یا ۲۰ سال داشته است که با توجه به سال وفات وی (ح ۸۶ ق)، دست‌کم باید به هنگام مرگ ۴۵ سال داشته باشد. ثانیاً اگر او به هنگام مرگ یعنی در حدود سال ۸۶ ق، ۳۷ یا ۳۸ سال داشته است، پس وی باید در حدود سال ۴۸ ق به دنیا آمده باشد که در این صورت، به هنگام واقعۀ کربلا حدود ۱۲ سال داشته‌است، نه ۱۹ یا ۲۰ سال. از سویی، این روایت با گزارش طبری (۳ / ۳۴۳) که وی را در واقعۀ کربلا جزو کودکان به حساب آورده، همخوانی بیشتری دارد، اما روایت ازدواج وی با فاطمه، دختر امام حسین (ع) (قبل از واقعۀ کربلا) را تا حدی نقض می‌کند؛ چون در آن صورت، وی باید در حدود ۱۱ سالگی ازدواج کرده باشد. 
برخی منابع انکار حدیث غدیر را به او نسبت‌داده‌اند (ابن‌سعد، ۵ / ۳۲۰؛ ابن‌کثیر، همانجا) که از سوی بعضی منابع شیعی، به‌طور مستدل تکذیب‌شده‌است (نک‍ : کنتوری، ۲۳۹-۲۵۰). 
فرزندان وی، عبدالله محض، حسن و ابراهیم، از مخالفان سرسخت خلافت اموی و عباسی بوده‌اند که بارها طعم مجازاتهای سنگین را چشیدند و سرانجام هر ۳ در زندان منصور عباسی در کوفه وفات یافتند (ابن‌سعد، ۵ / ۳۱۹؛ ابوالفرج، مقاتل، ۱۷۹- ۱۸۹). 
عبدالله بن حسن در سرودن شعر نیز دست داشته و ابوالفرج اصفهانی یک بیت از وی در اغانی آورده است (۲۱ / ۱۲۴). از میان نوادگان وی، محمد و ابراهیم و ادریس، فرزندان عبدالله محض، در مبارزه با خلافت عباسی نقش بسیاری داشته‌اند؛ چنان‌که محمد و ابراهیم بر منصور عباسی شوریدند و بر بخشهایی از حجاز و بصره دست یافتند و سرانجام هر دو به قتل رسیدند؛ ادریس نیز به اندلس گریخت و سلسلۀ ادریسیان اندلس و شمال افریقا را بنیان گذاشت (ابن‌قتیبه، ۱۲۳-۱۲۴؛ ابن‌عماد، ۲ / ۴۳۸). 

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۱۲ ق / ۱۹۹۲ م؛ ابن‌حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۳ ق / ۱۹۷۳ م؛ ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارصادر؛ ابن‌عساکر، علی، تاریخ مدینة دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، ۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵ م؛ ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، به کوشش محمود ارنـؤوط، دمشق / بیـروت، ۱۴۰۶ ق / ۱۹۸۶ م؛ ابن‌عنبـه، احمد، عمدة الطالب، نجف، ۱۳۸۰ ق / ۱۹۶۱ م؛ ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، بیروت، ۱۴۰۷ ق / ۱۹۸۷ م؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ۱۴۰۷ ق / ۱۹۸۷ م؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، به کوشش سمیر جابر، بیروت، ۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵ م؛ همو، مقاتل الطالبیین، به کوشش احمد صقر، قاهره، ۱۳۶۸ ق / ۱۹۴۹ م؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۶ ق / ۱۹۸۶ م؛ بخاری، محمد، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۲ ق / ۱۹۸۲ م؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش محمود فردوس عظم، دمشق، دارالیقظة العربیه؛ حسنی، احمد، المصابیح، به کوشش عبدالله بن عبدالله بن احمد حوثی، عمان، ۱۴۲۲ ق / ۲۰۰۲ م؛ حوثی، عبدالله، حاشیه بر المصابیح (نک‍ : هم‍ ، حسنی)؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ۱۴۱۱ ق / ۱۹۹۰ م؛ زبیری، مصعب، نسب قریش، به کوشش لوی پرووانسال، قاهره، دارالمعارف؛ طبری، تاریخ، بیروت، ۱۴۰۷ ق؛ طوسی، محمد، الامالی، قم، ۱۴۱۴ ق؛ عصامی، عبدالملک، سمط النجوم العوالی، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، ۱۴۱۹ ق / ۱۹۸۸ م؛ کنتوری، حامدحسین، عبقات الانوار، تهران، ۱۴۰۵ ق؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ ق / ۱۹۸۳ م؛ محلی، حمید، «الحدائق الوردیة»، اخبار ائمة الزیدیة، به کوشش و. مادلونگ، بیروت، ۱۹۸۷ م؛ مفید، محمد، الارشاد، قم، ۱۴۱۳ ق؛ واحدی، علی، الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و دیگران، بیروت، ۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۴ م.

عنایت‌الله فاتحی‌نژاد