غدیریه‌نگاری در جهان اسلام / حجت‌الاسلام و المسلمین رسول جعفریان - بخش دوم
|۸:۲,۱۳۹۳/۷/۲۲| بازدید : 881 بار

 

 

بررسی این نقلها نشان می‏دهد که شمار زیادی از نویسندگان قرون مختلف، بیش از کسانی که نامشان گذشت، از این کتاب استفاده کرده‏اند؛ اگرچه برخی از آنان، به سبک محدثان، بدون ذکر نام کتاب، تنها از طریق ابن‌عقده، حدیث غدیر را روایت کرده‏اند. از آن جمله می‏توان به محمد بن محمد طبری امامی ـ صاحب کتاب بشاره‌المصطفی ـ اشاره کرد.56

شیخ مفید نیز در «الامالی» به همین ترتیب روایت غدیر را به نقل از ابن عقده آورده است،57و همین طور شیخ طوسی؛58 اما همان گونه که گذشت، بیش از همه زیعلی در کتاب «تخریج ‏الاحادیث و الآثارالواقعه فی تفسیرالکشاف» حدیث غدیر را از کتاب ابن عقده، با طرق مختلف نقل کرده است. اکنون افرادی را که در قرون نخست اسلامی آثاری درباره غدیر نگاشته‏اند، معرفی می‏کنیم:

 

نخستین غدیریه‌نگاران

1ـ حسن بن ابراهیم علوی نصیبی: از نسل اسحاق فرزند امام جعفر صادق(ع) است. بنا به نقل ابن حجر، وی رساله‏ای در طرق حدیث غدیر نگاشته است. 59

2ـ ابوالحسن علی بن بلال ازدی مهلبی بصری: ازعالمان قرن چهارم هجری و از ناموران شیعه در بصره بوده است. نجاشی او را با تعبیر «شیخ اصحابنا بالبصره» ستوده و شیخ طوسی نوشته است: له کتاب الغدیر.60 ابن شهرآشوب نیز نوشته است: «قد صنف علی بن بلال المهلبی کتاب الغدیر.»61

3ـ ابوجعفر محمد بن علی شیبانی کوفی (م 351ق): ذهبی او را ستوده و از وی با تعابیر «الشیخ الثقه المسند الفاضل محدث الکوفه» یاد کرده است. گویا تألیفی نیز درباره حدیث غدیر داشته است.62

4ـ ابوبکر محمد بن عمر جعابی تمیمی بغدادی (284 ـ 355ق): از شاگردان ابن عقده و از استادان دارقطنی و یکی از محدثان و حافظان نامور قرن چهارم هجری است. وی در زمره عالمان شیعه بوده و کتابی با عنوان «الشیعه من اصحاب ‏الحدیث و طبقاتهم» داشته است. همو کتابی درباره طرق حدیث مؤاخات، کتابی درباره طرق حدیث «لا یحِبُّنی إلا مُؤمنٌ و لا یبْغِضُنی إلا مُنافق» و کتابی نیز با عنوان کتاب «من روی حدیث غدیر خم» دارد.63

به نوشته ابن شهرآشوب، جعابی، حدیث غدیر را از 125 طریق نقل کرده است.64 ذهبی نیز در رساله خود درباره غدیر در یک مورد، حدیث غدیر را از جعابی نقل کرده و در مورد دیگر، روایتی از حدیث غدیر آورده است که جعابی در سند آن قرار دارد.65

5ـ ابوطالب عبیدالله بن احمد انباری (م356ق): از عالمان شیعه مذهب است. او در دوره‏ای از عمر خویش واقفی مذهب بوده، اما به مذهب امامیه باز گشته است. در شمار کتابهای او، «طرق حدیث طیر»، «طرق حدیث منزلت»، «طرق حدیث رأیت» و کتابی هم با عنوان «کتاب طرق حدیث ‏الغدیر» یاد شده است.66

6ـ ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی (م 385): از حافظان نامور اهل ‏سنت است که خطیب بغدادی او را «فرید عصره... و امام وقته» خوانده است. بنا به نوشته گنجی شافعی، دار قطنی طرق حدیث غدیر را در یک جزء فراهم آورده بود.67

7ـ ابومفضل محمد بن عبدالله شیبانی بغدادی (297 ـ 387 ق): از عالمان شیعه‏مذهب است که متهم به ضعف شده و نجاشی از او کتابی را با عنوان «کتاب من روی حدیث غدیر خم» نام برده است.68

8ـ ابوعبدالله محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری (321ـ 405ق): از عالمان نامور اهل ‏سنت و صاحب کتاب مهم «المستدرک علی‏ الصحیحین» است. وی گرایشهای مختصر شیعی داشته و در نقل فضایل اهل‏بیت علیهم‌السلام کوشا بوده است. وی کتابی با عنوان «طرق حدیث الطیر» و کتابی نیز به عنوان «طرق حدیث ‏المنزله» نگاشته است. وی همچنین رساله‏ای در طرق حدیث غدیر دارد. حاکم خود، از این آثار خویش خبر داده است.69

9ـ ابوعبدالله حسین بن عبیدالله غضایری (م411ق): از عالمان و رجال‏شناسان شیعی است که رجالیون از آثار رجالی او استفاده کرده‏اند. به نوشته نجاشی وی کتابی با عنوان «کتاب یوم ‏الغدیر» دارد.70

10ـ ابوعبدالله محمد بن محمد، مشهور به شیخ مفید (م413ق): دو رساله با عناوین «رساله فی اقسام ‏المولی» و «رساله فی معنی‏ المولی» نگاشته که هر دو در مجموعه آثار وی به چاپ رسیده است.

11ـ ابوالحسن علی بن عبدالرحمان، مشهور به کاتب بغدادی (م 413 ق): از عالمان شیعه‏مذهب است که کتابی با عنوان «کتاب طرق خبر الولایه» دارد که اثری از آن بر جای نمانده است.71

12ـ منصور آبی رازی: وی نویسنده کتاب ادبی بسیار مهم «نثر الدر» است که در هفت مجلد در قاهره به چاپ رسیده است. کتابی نیز در جمع طرق حدیث غدیر وثبت نام راویان آن بر اساس حروف معجم نگاشته است. این خبر را ابن شهرآشوب در مناقب72 آورده است؛ اما نام وی را به ‏‏طور دقیق ضبط نکرده است.73

13ـ ابوالقاسم علی بن حسین، مشهور به شریف مرتضی (355ـ 436ق): از عالمان فرهیخته شیعه در قرن چهارم و پنجم است. وی رساله‏ای با عنوان «مسأله فی ‏الجواب عن الشبهات‏الوارده لخبرالغدیر» دارد که در مجلد سوم مجموع رسائل او چاپ شده است.

14ـ ابوجعفر محمد بن موسی: از عالمان ناشناخته قرن پنجم هجری است. رساله‏ای در دو صفحه با عنوان مسأله فی معنی «من کنت مولاه فعلی مولاه» نگاشته است که مرحوم استاد عبدالعزیز طباطبایی متن آن را در کتاب «الغدیر فی‏ التراث ‏الاسلامی» درج کرده است.

15ـ محسن بن حسین خزاعی نیشابوری: از عالمان شیعه‏مذهب قرن پنجم هجری و از طایفه خزاعه است که به دوستی اهل‏بیت مشهورند. بر اساس گفته ابن بابویه رازی، وی رساله‏ای با عنوان «کتاب بیان من کنت مولاه» داشته است.74

16ـ ابوالفتح محمد بن علی کراجکی (م449ق): از عالمان معروف شیعه است که آثار متعددی از وی بر جای مانده و کتابی با عنوان «عده‌البصیر فی حجج یوم ‏الغدیر» دارد که بسیار مفصل است. وی رساله‏ای هم با عنوان «دلیل ‏النص بخبر الغدیر» دارد که متن آن را در «کنز الفوائد» آورده است.

17ـ هبه‌الله بن موسی شیرازی: معروف به المؤید بالله و داعی‏الدعاه اسماعیلی (470ـ 390ق) است. رساله‏ای با عنوان «الایضاح و التبصیر فی فضل یوم ‏الغدیر» نگاشته که نام آن را ایوانف در فهرست آثار اسماعیلیه آورده و نسخه‏ای از آن هم در کتابخانه جمعیت اسماعیلی در کراچی موجود است.75

18ـ ابوسعید مسعود بن ناصر سجستانی (م 477ق): از حافظان و محدثان سنی‏مذهب خراسان در قرن پنجم هجری است. سمعانی شرح حال او را آورده و در «معجم ‏الشیوخ» خود افزوده است: «رأیت کتاب ‏الولایه لابی سعید مسعود بن ناصر السجزی.» و ادامه داده است که او در این اثر، طرق حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» را گرد آوری کرده است.76

نام کتاب او «الدرایه فی حدیث ‏الولایه» در بیست کراسه (در یک مجلد) نزد سید ابن طاووس موجود بوده است. ابن طاووس در کتابهای مختلف خود از جمله اقبال، سعدالسعود، طرایف و الیقین به آن اشاره یا از آن نقل کرده است.77 ابن شهرآشوب نیز آن را شناسانده است.78

19ـ ابوالقاسم عبیدالله بن احمد حسکانی حنفی: از حنفیان دوستدار اهل‏بیت و از محدثان شایسته قرن پنجم هجری و نویسنده کتاب مهم «شواهد التنزیل» است. وی آثار حدیثی متعددی درباره اهل‏بیت و امیر مؤمنان نگاشته است. از جمله آثار او «مسأله فی تصحیح رد الشمس و ارغام ‏النواصب ‏الشمس» و رساله‏ای درباره مؤاخات است. عنوان کتاب وی در جمع طرق حدیث غدیر، «دعاءالهداه الی أداء حق ‏الموالاه» نام دارد که نزد ابن طاووس موجود بوده و در «الاقبال» از آن نقل کرده است.79

حسکانی خود در شواهدالتنزیل می‏نویسد: «من طرق حدیث غدیر را در کتاب دعاءالهداه که در بیست جزء است، جمع‏آوری کرده‏ام.»80

20ـ ابوطاهر محمود بن احمد خراسانی ابن حمدان: شاگرد حاکم نیشابوری است و کتابی در طرق حدیث غدیر داشته است که ذهبی در رساله خود از آن نقل می‏کند.81

مرحوم طباطبایی تنها از سه کتاب در قرن ششم و هفتم یاد کرده است: «مجلس یوم ‏الغدیر فی امامه علی بن ابی‏طالب(ع)» از ابوطالب فارسی عراقی زیدی؛ «الایضاح و التفسیر فی معنی یوم الغدیر» از علی بن محمد بن ولید داعی اسماعیلی (م612ق)؛ و «الایضاح والتبصیر فی جواب مسأله المولی [فی حدیث ‏الغدیر]» از مؤیدالدین حسین بن علی بن محمد.

از دو کتاب اخیر، نسخه‏هایی بر جای مانده است.82 بنابراین استاد، کتاب مستقل دیگری درباره غدیر از این دو قرن سراغ نداشته است؛ اما از یک کتاب نمی‏توان گذشت و آن بخش ترجمه الامام علی بن ابی طالب از کتاب مهم و ارجمند «تاریخ دمشق» اثر ابن عساکر (571ـ 499ق) است. در این کتاب، مؤلف کوشیده است تا طرق حدیث غدیر را در حد توان خود و به نقل از مشایخش بیاورد. این بخش را می‏توان رساله‏ای مستقل به حساب آورد و توجه داشت که وی از آثاری مانند «کتاب ‏الولایه» ابن عقده به‏ره برده که امروزه در دسترس نیست. شمار روایاتی که وی از طرق مختلف نقل کرده است، نود روایت است.83

 

رساله غدیر شمس‌الدین ذهبی

شمس‌الدین ذهبی (673ـ 748ق) رجال‏شناس و مورخ نامور سنی است که گرایشهای افراطی سنی‏گرایانه دارد. وی در ضمن شرح حال حاکم نیشابوری می‏نویسد: «حدیث طیر» طرق فراوانی دارد و من روایات آن را در یک تک‏نگاری مستقل فراهم آورده‏ام که نشان می‏دهد این حدیث اصل دارد. حدیث «من کنت مولاه» نیز طرق خوبی دارد که من برای آن نیز کتابی مستقل فراهم آورده‏ام.84

ذهبی در جای دیگری نوشته است: من طرق «حدیث طیر» را در یک جزء و طرق حدیث «من کنت مولاه» را که صحیح‏تر است، در جزء دیگری فراهم آورده‏ام. صحیح‏تر از این دو روایت، روایتی است که مسلم از علی(ع) نقل کرده که رسول‏خدا(ص) به من فرمود: «لایحبّک إلا مؤمنٌ و لا یبغضک الا منافق».85

ذهبی کتابی هم با عنوان «فتح ‏المطالب فی فضائل علی بن ابی طالب» داشته است.86 تقریباً همه آثار ذهبی درباره امیر مؤمنان(ع) از میان رفته است؛ در حالی که بیشتر آثار رجالی و تاریخی وی بر جای مانده است! این مسئله پرسش‏برانگیز است.

فقط نسخه‏ای از کتاب «طرق حدیث غدیرة» وی اخیراً در دانشگاه تهران (نسخه ش 1080، برگهای 211 - 223)87 یافت شد که به کوشش مرحوم استاد سید عبدالعزیز طباطبایی در حال آماده شدن برای طبع بود که وی درگذشت،88 و اخیراً به چاپ رسیده است. این کتاب حاوی 125 روایت با اسناد مختلف از حدیث غدیر است که از منابع مختلف فراهم آمده است. طبق معمول، احادیث بر اساس نام راویان صحابی آن تنظیم شده که شمار آنان به سی می‏رسد. به علاوه، چند روایت نیز ذیل عنوان «عن جماعه» نقل شده است.

ذهبی در این اثر از چندین مأخذ مهم که به طور مستقل درباره حدیث غدیر نگاشته شده بود، استفاده کرده است؛ از جمله «کتاب ‏الولایه» تألیف از محمد بن جریر طبری و «کتاب الولایه» از ابن عقده را می‏توان نام برد. روایاتی از کتابهایی نقل کرده است که در دسترس هستند. برای نمونه می‏توان به کتاب «الخصائص» نسائی یا «المستدرک» حاکم اشاره کرد.

به علاوه، از دیگر آثار حدیثی مانند «مصنف عبدالرزاق» یا ابن ابی شیبه نیز برخی از روایات را برگزیده و نقل کرده است. وی در ادامه نقل برخی از روایات، به بررسی سند آنها می‏پردازد و برخی از این طرق را ضعیف و برخی را صحیح می‏داند. عبارت آغازین کتاب ذهبی چنین است: حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فعلی موَلاهُ» از احادیث متواتر است که به طور یقین از رسول‏خدا(ص) صادر شده و گروه بسیاری از طرق صحیح و حسن و ضعیف آن را روایت کرده‏اند.89

 

پی‌نوشتها:

56. طبری، عمادالدین، بشاره‌المصطفی، ص166.

57. مفید، الامالی، مجلس42، ح3.

58. طوسی، الامالی، ‏مجلس20، ح5؛ ابن عقده، کتاب‏الولایه، ص165.

59. عسقلانی، ابن حجر، لسان‏المیزان، ج2، ص 358، ش2413.

60. نجاشی، ابوالعباس،رجال‏النجاشی، ص 265، ش 690؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ص281، ش 413.

61. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص 25.

62. علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج1، ص 104.

63. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص394ـ395، ش 1055.

64. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص25.

65. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص102 و 51.

66. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص232 ـ 233، ش617.

67. گنجی شافعی، کفایه‌الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، ص 60؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی ‏التراث‏ الاسلامی، ص 56. برای آگاهی از شرح حال او بنگرید به ‏: خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج12، ص34.

68. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص396، ش1059.

69. حاکم نیشابوری، معرفه علوم‏الحدیث، ص312. نیز ر.ک: مجله تراثنا، ش16، ص487.

70. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص69، ش 166.

71. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص269ـ270، ش 706.

72. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج 3، ص 25.

73. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص81.

74. منتجب الدین، فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، ص101 ـ102، ش 360.

75. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص 99.

76. سمعانی، الانساب، ج 3، ص226؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی ‏التراث‏ الاسلامی، ص98.

77. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص240، ش112.

78. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص25.

79. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص245.

80. حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ج1، ص90، ح 246.

81. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص51، ش 47.

82. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص 105 ـ 109.

83. ابن عساکر، ترجمه الامام علی بن ابی طالب من تاریخ مدینه دمشق، ج 2، ص 5 ـ 90، روایات شماره 503 - 593. محقق محترم، بیشتر احادیث را به منابع دیگر نیز ارجاع داده‏اند.

84. بنگرید به مقدمه نگارنده بر کتاب‏الولایه، از محمد بن جریر طبری؛ نیز: ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه.

85. ذهبی، سیر اعلام‏النبلاء، ج17، ص169.

86. همو، تذکره‌الحفاظ، ج1، ص10؛ صفدی، نکت‏الهمیان، ص343؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل ‏البیت فی ‏المکتبه‌ العربیه، ص334 ـ 335، ش533.

87. دانش‏پژوه، محمدتقی و افشار، ایرج، فهرست نسخه‏های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج3، ص523.

88. سید عبدالعزیز طباطبایی، فقید علم و تحقیق، در رمضان المبارک سال 1416 درگذشت.

89. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص11

روزنامه اطلاعات

غدیریه‌نگاری در جهان اسلام / حجت‌الاسلام و المسلمین رسول جعفریان - بخش دوم

 

بررسی این نقلها نشان می‏دهد که شمار زیادی از نویسندگان قرون مختلف، بیش از کسانی که نامشان گذشت، از این کتاب استفاده کرده‏اند؛ اگرچه برخی از آنان، به سبک محدثان، بدون ذکر نام کتاب، تنها از طریق ابن‌عقده، حدیث غدیر را روایت کرده‏اند. از آن جمله می‏توان به محمد بن محمد طبری امامی ـ صاحب کتاب بشاره‌المصطفی ـ اشاره کرد.56

شیخ مفید نیز در «الامالی» به همین ترتیب روایت غدیر را به نقل از ابن عقده آورده است،57و همین طور شیخ طوسی؛58 اما همان گونه که گذشت، بیش از همه زیعلی در کتاب «تخریج ‏الاحادیث و الآثارالواقعه فی تفسیرالکشاف» حدیث غدیر را از کتاب ابن عقده، با طرق مختلف نقل کرده است. اکنون افرادی را که در قرون نخست اسلامی آثاری درباره غدیر نگاشته‏اند، معرفی می‏کنیم:

 

نخستین غدیریه‌نگاران

1ـ حسن بن ابراهیم علوی نصیبی: از نسل اسحاق فرزند امام جعفر صادق(ع) است. بنا به نقل ابن حجر، وی رساله‏ای در طرق حدیث غدیر نگاشته است. 59

2ـ ابوالحسن علی بن بلال ازدی مهلبی بصری: ازعالمان قرن چهارم هجری و از ناموران شیعه در بصره بوده است. نجاشی او را با تعبیر «شیخ اصحابنا بالبصره» ستوده و شیخ طوسی نوشته است: له کتاب الغدیر.60 ابن شهرآشوب نیز نوشته است: «قد صنف علی بن بلال المهلبی کتاب الغدیر.»61

3ـ ابوجعفر محمد بن علی شیبانی کوفی (م 351ق): ذهبی او را ستوده و از وی با تعابیر «الشیخ الثقه المسند الفاضل محدث الکوفه» یاد کرده است. گویا تألیفی نیز درباره حدیث غدیر داشته است.62

4ـ ابوبکر محمد بن عمر جعابی تمیمی بغدادی (284 ـ 355ق): از شاگردان ابن عقده و از استادان دارقطنی و یکی از محدثان و حافظان نامور قرن چهارم هجری است. وی در زمره عالمان شیعه بوده و کتابی با عنوان «الشیعه من اصحاب ‏الحدیث و طبقاتهم» داشته است. همو کتابی درباره طرق حدیث مؤاخات، کتابی درباره طرق حدیث «لا یحِبُّنی إلا مُؤمنٌ و لا یبْغِضُنی إلا مُنافق» و کتابی نیز با عنوان کتاب «من روی حدیث غدیر خم» دارد.63

به نوشته ابن شهرآشوب، جعابی، حدیث غدیر را از 125 طریق نقل کرده است.64 ذهبی نیز در رساله خود درباره غدیر در یک مورد، حدیث غدیر را از جعابی نقل کرده و در مورد دیگر، روایتی از حدیث غدیر آورده است که جعابی در سند آن قرار دارد.65

5ـ ابوطالب عبیدالله بن احمد انباری (م356ق): از عالمان شیعه مذهب است. او در دوره‏ای از عمر خویش واقفی مذهب بوده، اما به مذهب امامیه باز گشته است. در شمار کتابهای او، «طرق حدیث طیر»، «طرق حدیث منزلت»، «طرق حدیث رأیت» و کتابی هم با عنوان «کتاب طرق حدیث ‏الغدیر» یاد شده است.66

6ـ ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی (م 385): از حافظان نامور اهل ‏سنت است که خطیب بغدادی او را «فرید عصره... و امام وقته» خوانده است. بنا به نوشته گنجی شافعی، دار قطنی طرق حدیث غدیر را در یک جزء فراهم آورده بود.67

7ـ ابومفضل محمد بن عبدالله شیبانی بغدادی (297 ـ 387 ق): از عالمان شیعه‏مذهب است که متهم به ضعف شده و نجاشی از او کتابی را با عنوان «کتاب من روی حدیث غدیر خم» نام برده است.68

8ـ ابوعبدالله محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری (321ـ 405ق): از عالمان نامور اهل ‏سنت و صاحب کتاب مهم «المستدرک علی‏ الصحیحین» است. وی گرایشهای مختصر شیعی داشته و در نقل فضایل اهل‏بیت علیهم‌السلام کوشا بوده است. وی کتابی با عنوان «طرق حدیث الطیر» و کتابی نیز به عنوان «طرق حدیث ‏المنزله» نگاشته است. وی همچنین رساله‏ای در طرق حدیث غدیر دارد. حاکم خود، از این آثار خویش خبر داده است.69

9ـ ابوعبدالله حسین بن عبیدالله غضایری (م411ق): از عالمان و رجال‏شناسان شیعی است که رجالیون از آثار رجالی او استفاده کرده‏اند. به نوشته نجاشی وی کتابی با عنوان «کتاب یوم ‏الغدیر» دارد.70

10ـ ابوعبدالله محمد بن محمد، مشهور به شیخ مفید (م413ق): دو رساله با عناوین «رساله فی اقسام ‏المولی» و «رساله فی معنی‏ المولی» نگاشته که هر دو در مجموعه آثار وی به چاپ رسیده است.

11ـ ابوالحسن علی بن عبدالرحمان، مشهور به کاتب بغدادی (م 413 ق): از عالمان شیعه‏مذهب است که کتابی با عنوان «کتاب طرق خبر الولایه» دارد که اثری از آن بر جای نمانده است.71

12ـ منصور آبی رازی: وی نویسنده کتاب ادبی بسیار مهم «نثر الدر» است که در هفت مجلد در قاهره به چاپ رسیده است. کتابی نیز در جمع طرق حدیث غدیر وثبت نام راویان آن بر اساس حروف معجم نگاشته است. این خبر را ابن شهرآشوب در مناقب72 آورده است؛ اما نام وی را به ‏‏طور دقیق ضبط نکرده است.73

13ـ ابوالقاسم علی بن حسین، مشهور به شریف مرتضی (355ـ 436ق): از عالمان فرهیخته شیعه در قرن چهارم و پنجم است. وی رساله‏ای با عنوان «مسأله فی ‏الجواب عن الشبهات‏الوارده لخبرالغدیر» دارد که در مجلد سوم مجموع رسائل او چاپ شده است.

14ـ ابوجعفر محمد بن موسی: از عالمان ناشناخته قرن پنجم هجری است. رساله‏ای در دو صفحه با عنوان مسأله فی معنی «من کنت مولاه فعلی مولاه» نگاشته است که مرحوم استاد عبدالعزیز طباطبایی متن آن را در کتاب «الغدیر فی‏ التراث ‏الاسلامی» درج کرده است.

15ـ محسن بن حسین خزاعی نیشابوری: از عالمان شیعه‏مذهب قرن پنجم هجری و از طایفه خزاعه است که به دوستی اهل‏بیت مشهورند. بر اساس گفته ابن بابویه رازی، وی رساله‏ای با عنوان «کتاب بیان من کنت مولاه» داشته است.74

16ـ ابوالفتح محمد بن علی کراجکی (م449ق): از عالمان معروف شیعه است که آثار متعددی از وی بر جای مانده و کتابی با عنوان «عده‌البصیر فی حجج یوم ‏الغدیر» دارد که بسیار مفصل است. وی رساله‏ای هم با عنوان «دلیل ‏النص بخبر الغدیر» دارد که متن آن را در «کنز الفوائد» آورده است.

17ـ هبه‌الله بن موسی شیرازی: معروف به المؤید بالله و داعی‏الدعاه اسماعیلی (470ـ 390ق) است. رساله‏ای با عنوان «الایضاح و التبصیر فی فضل یوم ‏الغدیر» نگاشته که نام آن را ایوانف در فهرست آثار اسماعیلیه آورده و نسخه‏ای از آن هم در کتابخانه جمعیت اسماعیلی در کراچی موجود است.75

18ـ ابوسعید مسعود بن ناصر سجستانی (م 477ق): از حافظان و محدثان سنی‏مذهب خراسان در قرن پنجم هجری است. سمعانی شرح حال او را آورده و در «معجم ‏الشیوخ» خود افزوده است: «رأیت کتاب ‏الولایه لابی سعید مسعود بن ناصر السجزی.» و ادامه داده است که او در این اثر، طرق حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» را گرد آوری کرده است.76

نام کتاب او «الدرایه فی حدیث ‏الولایه» در بیست کراسه (در یک مجلد) نزد سید ابن طاووس موجود بوده است. ابن طاووس در کتابهای مختلف خود از جمله اقبال، سعدالسعود، طرایف و الیقین به آن اشاره یا از آن نقل کرده است.77 ابن شهرآشوب نیز آن را شناسانده است.78

19ـ ابوالقاسم عبیدالله بن احمد حسکانی حنفی: از حنفیان دوستدار اهل‏بیت و از محدثان شایسته قرن پنجم هجری و نویسنده کتاب مهم «شواهد التنزیل» است. وی آثار حدیثی متعددی درباره اهل‏بیت و امیر مؤمنان نگاشته است. از جمله آثار او «مسأله فی تصحیح رد الشمس و ارغام ‏النواصب ‏الشمس» و رساله‏ای درباره مؤاخات است. عنوان کتاب وی در جمع طرق حدیث غدیر، «دعاءالهداه الی أداء حق ‏الموالاه» نام دارد که نزد ابن طاووس موجود بوده و در «الاقبال» از آن نقل کرده است.79

حسکانی خود در شواهدالتنزیل می‏نویسد: «من طرق حدیث غدیر را در کتاب دعاءالهداه که در بیست جزء است، جمع‏آوری کرده‏ام.»80

20ـ ابوطاهر محمود بن احمد خراسانی ابن حمدان: شاگرد حاکم نیشابوری است و کتابی در طرق حدیث غدیر داشته است که ذهبی در رساله خود از آن نقل می‏کند.81

مرحوم طباطبایی تنها از سه کتاب در قرن ششم و هفتم یاد کرده است: «مجلس یوم ‏الغدیر فی امامه علی بن ابی‏طالب(ع)» از ابوطالب فارسی عراقی زیدی؛ «الایضاح و التفسیر فی معنی یوم الغدیر» از علی بن محمد بن ولید داعی اسماعیلی (م612ق)؛ و «الایضاح والتبصیر فی جواب مسأله المولی [فی حدیث ‏الغدیر]» از مؤیدالدین حسین بن علی بن محمد.

از دو کتاب اخیر، نسخه‏هایی بر جای مانده است.82 بنابراین استاد، کتاب مستقل دیگری درباره غدیر از این دو قرن سراغ نداشته است؛ اما از یک کتاب نمی‏توان گذشت و آن بخش ترجمه الامام علی بن ابی طالب از کتاب مهم و ارجمند «تاریخ دمشق» اثر ابن عساکر (571ـ 499ق) است. در این کتاب، مؤلف کوشیده است تا طرق حدیث غدیر را در حد توان خود و به نقل از مشایخش بیاورد. این بخش را می‏توان رساله‏ای مستقل به حساب آورد و توجه داشت که وی از آثاری مانند «کتاب ‏الولایه» ابن عقده به‏ره برده که امروزه در دسترس نیست. شمار روایاتی که وی از طرق مختلف نقل کرده است، نود روایت است.83

 

رساله غدیر شمس‌الدین ذهبی

شمس‌الدین ذهبی (673ـ 748ق) رجال‏شناس و مورخ نامور سنی است که گرایشهای افراطی سنی‏گرایانه دارد. وی در ضمن شرح حال حاکم نیشابوری می‏نویسد: «حدیث طیر» طرق فراوانی دارد و من روایات آن را در یک تک‏نگاری مستقل فراهم آورده‏ام که نشان می‏دهد این حدیث اصل دارد. حدیث «من کنت مولاه» نیز طرق خوبی دارد که من برای آن نیز کتابی مستقل فراهم آورده‏ام.84

ذهبی در جای دیگری نوشته است: من طرق «حدیث طیر» را در یک جزء و طرق حدیث «من کنت مولاه» را که صحیح‏تر است، در جزء دیگری فراهم آورده‏ام. صحیح‏تر از این دو روایت، روایتی است که مسلم از علی(ع) نقل کرده که رسول‏خدا(ص) به من فرمود: «لایحبّک إلا مؤمنٌ و لا یبغضک الا منافق».85

ذهبی کتابی هم با عنوان «فتح ‏المطالب فی فضائل علی بن ابی طالب» داشته است.86 تقریباً همه آثار ذهبی درباره امیر مؤمنان(ع) از میان رفته است؛ در حالی که بیشتر آثار رجالی و تاریخی وی بر جای مانده است! این مسئله پرسش‏برانگیز است.

فقط نسخه‏ای از کتاب «طرق حدیث غدیرة» وی اخیراً در دانشگاه تهران (نسخه ش 1080، برگهای 211 - 223)87 یافت شد که به کوشش مرحوم استاد سید عبدالعزیز طباطبایی در حال آماده شدن برای طبع بود که وی درگذشت،88 و اخیراً به چاپ رسیده است. این کتاب حاوی 125 روایت با اسناد مختلف از حدیث غدیر است که از منابع مختلف فراهم آمده است. طبق معمول، احادیث بر اساس نام راویان صحابی آن تنظیم شده که شمار آنان به سی می‏رسد. به علاوه، چند روایت نیز ذیل عنوان «عن جماعه» نقل شده است.

ذهبی در این اثر از چندین مأخذ مهم که به طور مستقل درباره حدیث غدیر نگاشته شده بود، استفاده کرده است؛ از جمله «کتاب ‏الولایه» تألیف از محمد بن جریر طبری و «کتاب الولایه» از ابن عقده را می‏توان نام برد. روایاتی از کتابهایی نقل کرده است که در دسترس هستند. برای نمونه می‏توان به کتاب «الخصائص» نسائی یا «المستدرک» حاکم اشاره کرد.

به علاوه، از دیگر آثار حدیثی مانند «مصنف عبدالرزاق» یا ابن ابی شیبه نیز برخی از روایات را برگزیده و نقل کرده است. وی در ادامه نقل برخی از روایات، به بررسی سند آنها می‏پردازد و برخی از این طرق را ضعیف و برخی را صحیح می‏داند. عبارت آغازین کتاب ذهبی چنین است: حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فعلی موَلاهُ» از احادیث متواتر است که به طور یقین از رسول‏خدا(ص) صادر شده و گروه بسیاری از طرق صحیح و حسن و ضعیف آن را روایت کرده‏اند.89

 

پی‌نوشتها:

56. طبری، عمادالدین، بشاره‌المصطفی، ص166.

57. مفید، الامالی، مجلس42، ح3.

58. طوسی، الامالی، ‏مجلس20، ح5؛ ابن عقده، کتاب‏الولایه، ص165.

59. عسقلانی، ابن حجر، لسان‏المیزان، ج2، ص 358، ش2413.

60. نجاشی، ابوالعباس،رجال‏النجاشی، ص 265، ش 690؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ص281، ش 413.

61. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص 25.

62. علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج1، ص 104.

63. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص394ـ395، ش 1055.

64. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص25.

65. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص102 و 51.

66. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص232 ـ 233، ش617.

67. گنجی شافعی، کفایه‌الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، ص 60؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی ‏التراث‏ الاسلامی، ص 56. برای آگاهی از شرح حال او بنگرید به ‏: خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج12، ص34.

68. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص396، ش1059.

69. حاکم نیشابوری، معرفه علوم‏الحدیث، ص312. نیز ر.ک: مجله تراثنا، ش16، ص487.

70. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص69، ش 166.

71. نجاشی، ابوالعباس، رجال‏النجاشی، ص269ـ270، ش 706.

72. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج 3، ص 25.

73. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص81.

74. منتجب الدین، فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، ص101 ـ102، ش 360.

75. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص 99.

76. سمعانی، الانساب، ج 3، ص226؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی ‏التراث‏ الاسلامی، ص98.

77. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص240، ش112.

78. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‏طالب، ج3، ص25.

79. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص245.

80. حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ج1، ص90، ح 246.

81. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص51، ش 47.

82. محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، الغدیر فی‏التراث‏الاسلامی، ص 105 ـ 109.

83. ابن عساکر، ترجمه الامام علی بن ابی طالب من تاریخ مدینه دمشق، ج 2، ص 5 ـ 90، روایات شماره 503 - 593. محقق محترم، بیشتر احادیث را به منابع دیگر نیز ارجاع داده‏اند.

84. بنگرید به مقدمه نگارنده بر کتاب‏الولایه، از محمد بن جریر طبری؛ نیز: ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه.

85. ذهبی، سیر اعلام‏النبلاء، ج17، ص169.

86. همو، تذکره‌الحفاظ، ج1، ص10؛ صفدی، نکت‏الهمیان، ص343؛ محقق طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل ‏البیت فی ‏المکتبه‌ العربیه، ص334 ـ 335، ش533.

87. دانش‏پژوه، محمدتقی و افشار، ایرج، فهرست نسخه‏های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج3، ص523.

88. سید عبدالعزیز طباطبایی، فقید علم و تحقیق، در رمضان المبارک سال 1416 درگذشت.

89. ذهبی، شمس‏الدین، رساله طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، ص11

روزنامه اطلاعات

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما