رسول جعفریان: حادثه کربلا از روزهای اول به دقت روایت شده است
|۱۲:۴۴,۱۳۹۷/۶/۲۶| بازدید : 179 بار

 

شیما شعاعی، هنگامه ملکی: حجت‌الاسلام جعفریان در سخنان خود با عنوان « نگاهی به اسناد راوی حادثه کربلا»، با اشاره به انگیزه قوی تاریخ نویسی در صدر اسلام گفت: روایت‌های دقیقی از ابتدای نهضت عاشورا وجود دارد که ممکن است برخی دارای جهت‌گیری باشد، اما حقایق زیادی را می‌توان از آنها برداشت کرد.

استاد تاریخ دانشگاه تهران، در شب دوم از سلسله نشست‌های «عاشورا و امروز ما» که شامگاه گذشته که به همت بنیاد احسان توحید، خانه اندیشمندان علوم انسانی و انجمن اندیشه و قلم برگزار شد، گفت: مسلمانان از اواخر قرن اول هجری می‌آموزند کتابچه‌هایی تحت عنوان «جزء» که شامل احادیث می‌شود تهیه کنند. در قرن دوم این کتابچه‌ها بزرگ‌تر شدند و علاوه بر احادیث، رویدادهای تاریخی نیز به همین طریق جمع‌آوری می‌شدند.

 

**اسکلت تاریخ صدر اسلام در کتابچه ها

وی ادامه داد: اسکلت تاریخ صدر اسلام که در قالب همین کتابچه‌ها گذاشته شده است، توسط تابعین دوم و سوم بنا شد. هر یک از این افراد تاریخ را بر اساس تعلقات فرهنگی و جغرافیایی خود روایتی کرده‌اند. زمانی که شما کتابی از ابن اسحاق که در سال 150 قمری تهیه و تنظیم شده است می‌خوانید، هر بخش از آن با سبک متفاوتی نگارش شده است و نشان می‌دهد هر بخش توسط چه کسی و با چه پیشینه تاریخی و خانوادگی‌ای روایت شده است. مثلا بخش زیادی از اخبار و اطلاعات نبوی توسط خانواده عایشه که به زبیر نزدیک بودند، روایت شده است که آنها ابوبکر و عمر را تقدیس می‌کردند اما با بنی‌امیه و علویان رابطه خوبی نداشتند.

رئیس کتابخانه دانشگاه تهران با اشاره به روایت ابومخنف از عاشورا و روایت‌های تاریخی از صدر اسلام گفت: اینکه چه کسی کتاب را نگارش کرده اهمیت چندانی ندارد، اینکه راوی آن اخبار کیست، نشان دهنده جهت گیری کتاب نسبت به آن واقعه است. به همین طریق زمانی که در متنی به تاریخ طبری ارجاع داده می‌شود، ارجاع چندان اهمیت ندارد؛ آنچه اهمیت دارد این است که تاریخ طبری آن را از کدام راوی نقل کرده است. بنابراین تاریخ طبری ملغمه‌ای از روایات مختلف است.

وی در ادامه با اشاره به گزارش حصین بن عبدالرحمان از عاشورا، اظهار داشت: یکی از اولین تقریرها از حوادث عاشورا توسط این فرد سنی مذهب، اما دوستدار اهل بیت است که 70 سال بعد از عاشورا درگذشته و نکات متفاوتی با روایتهای رایج در عصر ما بیان می کند. یک راوی معمولا یک مورخ و علاقه‌مند به تاریخ اسلام است، اما ما عمدتا این شخص را تنها یک محدث می‌دانیم. روایت‌هایی که او نقل کرده است، در کتب دیگر نقل شده است اما ما کتاب اصلی که او نگاشته است را در اختیار نداریم؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت دقت آثار تاریخی از این دست که در صدر اسلام تألیف شده است، بالاست.

 

** انگیزه تاریخ‌نویسی قوی در صدر اسلام

این استاد دانشگاه با بیان اینکه انگیزه تاریخ‌نویسی قوی در صدر اسلام وجود داشته است، گفت: ما نمی‌دانیم این حس از کجا آمده؟ ممکن است مربوط به دوران جاهلیت یا تحت تأثیر اقوام دیگر باشد. مثلا در روایاتی که از عاشورا وجود دارد، جزئیات به دقت ذکر شده است. گاهی این پرسش ایجاد می‌شود که چگونه می‌توان به این روایات اطمینان کرد؟ توجه به سبک تاریخ‌نویسی آن دوره و چگونگی تبدیل روایات شفاهی به مکتوب نشان دهنده دقت آن آثار است؛ این موضوعی است که امروزه ما در آن ضعف داریم، اما آن زمان به دلایلی نامعلوم قدرتمند بوده است.

جعفریان با طرح این موضوع که البته در آن روایات هم ایرداتی، از جمله در زمینه ذکر نام اشخاص و تعدد برخی از اسامی وجود داشته است، افزود: علم رجال بخش عمده‌ای از آن را رفع کرده است.

 

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به روایت حصین بن عبدالرحمان از عاشورا، گفت: در این روایت آمده است، مردم کوفه به امام حسین (ع) نامه نوشتند که 100 هزار شمشیر پشت اوست. در حالی که ما در روایت دیگر خوانده بودیم 40 هزار نفر؛ ممکن است فردی نامه را نوشته باشد و به اشتباه عدد100هزار را عنوان کرده باشد.

 

**اختلاف درباره ماجرای مسلم

این استاد تاریخ با اشاره به ماجرای طفلان مسلم در این روایت، اظهار داشت: در این روایت به تبلیغاتی که مسلم در کوفه انجام داد اشاره‌ای نمی‌شود. گفته شده است، بعد از کشته شدن هانی به دست ابن زیاد و دستگیری و کشته شدن همراهان مسلم، او به خانه‌ای از قبیله کنده می‌گریزد. در این روایت به ماجرای پسری که اطلاع می‌دهد مادرش به مسلم پناه داده است، اشاره‌ای نشده است؛ بلکه آمده فردی در گوش محمد بن اشعث بن قیس گفته فردی به مسلم پناه داده است. زمانی که اشعث به خانه این زن می‌رود، زنی را می‌بیند که آتش روشن کرده و در حال شستن خون‌های مسلم است؛ به او گفته شده بلند شو تا پیش امیر برویم. او می‌گوید آیا بخشیده می‌شوم که به او می‌گویند اختیاری نداریم؛ به این ترتیب تنها جایی که به مادر مسلم اشاره شده است همین منبع است.

وی ادامه داد: در این روایت آمده است زمانی که امام حسین(ع) آمد، از اتفاقات بی‌اطلاع بود. اعراب را در بیابان دید و پرسید چه شده؟ آن‌ها پاسخ دادند، نمی‌دانیم اما از ما خواسته‌اند در محل طایفه‌مان بمانیم.

استاد تاریخ دانشگاه تهران با اشاره به ماجرای مواجهه حر با امام حسین(ع) در این روایت، گفت: امام حسین(ع) بنا داشت به سمت شام برود اما حر اجازه نداد و گفت باید به کوفه برویم. اما امام از آنجایی که می‌دانست ابن زیاد آنچه با مسلم کرده است را با او نیز خواهد کرد نپذیرفت و خواست به مدینه بازگردد. امام پاسخ دادند تو برای انجام این کار دستور نداری، به همین دلیل مقصد سوم یا راه میانبری را پیش گرفتند که همان کربلا بود. در این وضعیت منطق حکم می‌کند امام از چنگ ابن زیاد فرار کند؛ حتی در برخی متون آمده است امام حسین(ع) به همین دلیل خواست به شام برود و با یزید به توافق برسد. هرچند در دیگر متون این مسئله رد شده است.

وی در ادامه افزود: با توجه به اینکه حر مانع از بازگشت امام به مدینه شده بود، تصور این بود که بنای جنگ با امام حسین(ع) را دارد، اما زمانی که حر سپرش را باز گرداند و سلام داد، خلاف آن مشخص شد. به این ترتیب حر بازگشت، دو نفر را کشت و خودش نیز کشته شد.

جعفریان با تأکید بر اینکه حصین بن عبدالرحمان روایاتی را درباره عاشورا نقل می‌کند که دیگران نقل نکرده‌اند و در متون دیگر هم به نقل از او آمده است، گفت: مثلا نقل شده عده‌ای از پیران کوفه بر تلی ایستاده بودند، گریه می‌کرند و از خداوند می‌خواستند که خدایا حسین(ع) را کمکش کن. یا در بخش دیگری آمده عمربن سعد در حال شنا در آب بود که فردی از ابن زیاد برای او پیغام آورد که اگر با حسین نمی‌جنگی، فرد دیگری جایگزین تو برای جنگ با او کنم؛ اینجا عمر بن سعد سوار بر اسب می‌شود و در پی آن امام شهید می‌شود.

این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به اینکه در این روایت، بر پست فطرتی ابن زیاد تأکید شده است، افزود: گفته شده یزید، ابن زیاد را به دلیل جنگ و به شهادت رساندن امام، مورد شماتت قرار داده است. چراکه معتقد بوده است بدون و جنگ و خونریزی نیز می‌توانست با امام به توافق برسد. البته به نظر می‌رسد راوی در اینجا ساده دلی کرده است، زیرا یزید می‌توانست پیش از حادثه کربلا ابن زیاد را برکنار کند، اما چنین نکرد.

وی با اشاره به ماجرای طفلان مسلم گفت: در روایات آمده است که مسلم، تنها 28 سال داشته است و به داستان حضور طفلان او ایرادات بسیاری وارد می‌شود. بعلاوه گفته شده این دو کودک، فرزندان عبدالله بن جعفر بودند و در آشفتگی روز عاشورا فرار کرده و به مردی پناه بردند اما او سر هر دو را زد و نزد ابن زیاد برد. ابن زیاد نیز بنا داشت به دلیل خودسری در این کار، گردنش را بزند که منصرف شد؛ اما خانه‌اش را ویران کرد. سرخی آسمان بعد از حادثه کربلا، موضوع دیگری است که در این روایت نیز به آن اشاره شده است.

جعفریان در پایان تاکید کرد: ما چندین بخش از حادثه کربلا را مدیون این محدث غیر شیعی هستیم و که روایتش مرجع بسیاری از متون تاریخی دیگر است.

 

**مهدوی: با محور شدن اشک و اندوه، افراد از حقیقت عاشورا دور شدند

ناصر مهدوی با بیان این که اتفاق عاشورا خیلی تلخ و غم انگیز است، گفت: پایبندی به اصول و ارزش های والا، وفای به عهد و اعتقاد به باورهای انسانی و اخلاقی و احترام به بشریت از نکات ارزشمند این ماجراست و تلاش امام حسین (ع) هم در این راستا بود که ارزش ها بر باد نرود.

در دومین شب از سلسله نشست‌های «عاشورا و امروز ما» که شب گذشته – یکشنبه شب – با همکاری انجمن اندیشه و قلم، خانه اندیشمندان علوم انسانی و بنیاد اندیشه و احسان توحید برگزار شد، دکتر ناصر مهدوی، در سخنانی با بیان اینکه متاسفانه طی سال های اخیر فضای روشنفکری در محرم ایجاد شده است که یک عده از روشنفکران دینی درباره برخی مسائل عاشورا داوری هایی می کنند که کاملا غلط است، گفت: این روشنفکران تصور دارند نقل برخی از وقایع عاشورا هیچ پایه و اساسی ندارد و همه آنها ساخت ذهن برخی افراد است. اما خوشبختانه وجود تاریخ طبری و برگزاری این محافل در جهت شفاف سازی تاریخ عاشورا امثال مرا بسیار دلگرم می کند.

 

**خدمت تاریخ طبری

دکتر مهدوی در ادامه افزود: در ارتباط با گزاره «عاشورا امروز با ما چه نسبتی دارد؟» کوشش می کنم پاسخ کامل و جامع بدهم. تاریخ طبری درباره اتفاق کربلا خدمت بزرگی به مسلمانان کرده است و تمام عناصر مهم عاشورا را از منابع قدیمی تر دیگر ضبط و اعلام کرده است. همچنین با رجوع به «انساب الاشراف» و کتاب معروف ابن اعثم کوفی متوجه می شویم آن زمان کتابت و نگارش وجود داشته، هرچند به مانند امروز این اتفاق رخ نمی داد. اما اینگونه نبود که افراد همگی بی سواد باشند و فرد با سواد در میان آنها حضور نداشته باشد. در کتاب انساب الاشراف و گفته های ابن اعثم کوفی به همراه کتاب «تاملی بر نهضت عاشورا» اثر رسول جعفریان، چندین فراز مهم و حقیقی عاشورا قید شده است که باید به فراخور فکر، خرد و اندیشه خودمان آن را بررسی کنیم.

 

**تاثیر شیعیان

وی در ادامه این سخنان تصریح کرد: بدون تعارف می خواهم موضوعی را عنوان کنم و امیدوارم برایم دردسر ساز نشود، متاسفانه شیعیان بیشترین لطمه را به عاشورا و پیام عاشورا وارد کردند. زیرا با اکتفا به اشک ریزی و اندوه و ماتم، افراد را از حقیقت عاشورا دور کردند. همچنین برخی دیگر کلمات اندیشه ای و الهی خودشان را به عاشورا نسبت دادند که هر دو دسته به امام حسین و اتفاق کربلا ضربه زدند.

این استاد فلسفه افزود: برخی پیغمبر و امام را فردی با دسترسی کامل به علم غیب معرفی کردند، به شکلی که اعلام می کنند پیغمبر از وقایع عاشورا خبردار بوده و به حضرت علی (ع) گفته است که خون امام حسین ریخته خواهد شد و حضرت علی گریه کردند. یا اینکه پس از چند روز مقدمه چینی خبر ریختن خون امام حسین (ع) بر روی زمین را به حضرت فاطمه (ص) انتقال دادند و سپس همه با خبر شدند که چه اتفاقی قرار است ٦١ سال بعد برای امام حسین (ع) رخ بدهد. متاسفانه این روایات بیانگر علم غیب ائمه بوده است و متاسفانه این تفکر در تاریخ و تحلیل تاریخی قرار گرفت که نتیجه آن تاکنون مشخص نشده است. این روایات باعث شد که با امام حسین (ع) نتوانیم درست ارتباط برقرار کنیم و از تجربه های کربلا سود ببریم.

به اعتقاد مهدوی، جبری و تقدیری کردن واقعه عاشورا ز سوی برخی شیعیان باعث شده این واقعه از حالت طبیعی خود خارج شود. در حالی که قرار نیست به‌خاطر انطباق با ذهنیت کلامی‌مان این واقعه را غلط تحلیل کنیم.

 

** نمونه هایی روایی

دکتر مهدوی با اشاره به کتب تاریخی معتبر افزود: خوشبختانه تاریخ طبری و انساب الاشراف به خوبی عمق فاجعه عاشورا را روایت کرده است. متاسفانه نمونه های روایی علم غیب که نقل کردم نه با خرد و نه با قرآن و نه حتی با سلوک امام حسین (ع) جور در نمی آید.

وی گفت: بسیاری از بزرگان دیگر همچون مرحوم نراقی، مرحوم مجلسی و... گریه، اشک ریزی و خرافاتی را در ارتباط با عاشورا مطرح کردند که نوشته های آنها باعث تشکیل مراسم هایی با مضامین هویت انتقامی، هویت مظلوم بودن، هویت احساس ترحم، احساس عقیده یک باور و... شد که تنها اشک ریختند و هیچ راه حلی ارائه ندادند. در حالی که امام حسین (ع) خطاب به حضرت زینب گفت: عواطف خودت را کنترل کن، هرچند مصیبت بسیار تلخ و سنگین بود اما حضرت زینب بر خود مسلط بود و این حرکت فوق بشری را انجام داد. حضرت زینب این اندوه را در سینه خود قرار داد تا روزی که آن را برای همگان نقل کرد.

به گفته مهدوی، در سیستمی که جاهل تصمیم گیری کند و تریبون و قدرت داشته باشد‌و متفکر درونش خفه شود آن جامعه تباه می شود و در واقع بی فکری و جهل و ابتذال مردم و حاکمان زمانه امام حسین(ع) را در محاصره قرار داد.

این استاد دانشگاه در پایان گفت: حادثه عاشورا به لحاظ منابع تاریخ کم نظیر است. اتفاق عاشورا خیلی تلخ و غم انگیز است، پایبندی به اصول و ارزش های والای خود بسیار ارزشمند است. وفاداری به عهد و اعتقاد به باورهای انسانی و اخلاقی احترام به بشریت بود که تلاش امام حسین (ع) هم در این راستا بود تا ارزش ها بر باد نرود.

منبع: ایرنا

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما