چاپ مطلب

مشروطه و مجلس مردم‌گرا / رضا مختاری‌اصفهانی

تاریخ انتشار ۱۳۹۸/۵/۱۴ , ۹:۱۲

 

انقلاب مشروطه ایران اگرچه در نظر برخی صاحبنظران نه انقلاب كه جنبش است، اما باتوجه به ویژگیهای سلبی و ایجابی آن كه از شرایط هر انقلابی است، آن را میتوان یك انقلاب نامید. نكته آنكه ویژگیهای ایجابی انقلاب مشروطه بیشتر از ویژگیهای سلبی آن است. ایجاد نهادهای مختلف ازجمله این ویژگیهاست. مشروطه ایران اما بیشتر انقلاب طبقه متوسط شهری شناخته میشود و تشكیل اولین مجلس برمبنای طبقات به نوعی محروم ساختن تودههای مردم از حضور در مهمترین نهاد برآمده از مشروطه تلقی میشود. البته بخشی از تودههای شهری بیشتر از طریق نمایندگان اصناف در مجلس نمایندگی می‏شدند؛ نمایندگانی كه مشهدی باقر بقال و سیدحسن تقیزاده از آن جمله بودند. اكثریت جامعه ایران آن روزگار، یعنی روستاییان اما نمایندگان‌شان همان نمایندگان طبقه مالكان زمیندار بودند. ایلات نیز با آنكه بخشی از آنان توسط قاجاریه نمایندگی میشدند، اما به معنای واقعی در مجلس اول نماینده نداشتند، از همین رو همراهی سردار اسعد بختیاری با مشروطهخواهان در مقابله با محمدعلیشاه به جهت سهیم شدن در ساختار جدید قدرت بود. این محروم ماندن بخشهای مهم جامعه ایران از حضور در مجلس اول آیا نشانهای بر عدم مشاركت آنان در رویدادهای مشروطه است؟ با وجود آنكه انتخابات مجلس طبقاتی بود اما گفتمان حاكم بر قانون اساسی و مجلس اول گفتمان مردمگرا بود.

 

از همین رو برخلاف تركیب نمایندگان، در اصل سیام متمم قانون اساسی اشاره شده بود: «وكلای مجلس شورای ملی... از طرف تمام ملت وكالت دارند نه فقط از طرف طبقات مردم یا ایالات و ولایات و بلوكاتی كه آنها را انتخاب نمودهاند.» حتی پیش از متمم، در اصل سیزدهم متن اولیه قانون اساسی كه با عنوان نظامنامه اساسی معروف بود، بر اطلاع همگانی از مذاكرات مجلس تاكید شده بود: «مذاكرات مجلس شورای ملی از برای آنكه نتیجه آنها به‌ موقع اجرا گذارده تواند شد، باید علنی باشد. روزنامهنویس و تماشاچی مطابق نظامنامه داخلی مجلس حق حضور و استماع دارند بدون اینكه حق نطق داشته باشند. تمام مذاكرات مجلس را روزنامجات میتوانند به طبع برسانند بدون تحریف و تغییر معنی تا عامه ناس از مباحث مذاكره و تفصیل گزارشات مطلع شوند. هركس صلاحاندیشی درنظر داشته باشد، در روزنامه عمومی بنگارد تا هیچ امری از امور در پرده و بر هیچكس مستور نماند. لهذا عموم روزنامجات مادامی كه مندرجات آنها مخل اصلی از اصول اساسیه دولت و ملت نباشد، مجاز و مختارند كه مطالب مفیده عامالمنفعه را همچنان مذاكرات مجلس و صلاحاندیشی خلق را بر آن مذاكرات به طبع رسانیده، منتشر نمایند...»

 

در واقع مجلس طبقاتی مشروطه نماینده منافع عمومی بود. منافع عمومی كه باید از انحصار نیروهای خاصی خارج میشد. نمایندگان بر این باور بودند كه شهرها تحت سلطه و مدیریت نیروهای غیرشهری یعنی ایلات و خوانین هستند. سلطهای كه اعتراض اهالی شهرها را در قالب شورش نان و گوشت یا اعتراضات صنفی موجب میشد. از دل این دغدغه قوانین تشكیل انجمنهای ایالتی و ولایتی و انجمنهای بلدی تصویب شدند. این قوانین نه تنها مدیریت ایالات و ولایات و شهرها را به منتخبان مردم واگذار میكردند كه در شرح وظایف این انجمنها به‌ویژه انجمنهای بلدی آموزش و تربیت مدنی شهرنشینان و تبدیل آنان به شهروند وجود داشت. علاوه بر نهادهای حاكمیتی برآمده از مشروطه، نهادهای مدنی چون مطبوعات و تشكلها هم وجه مردمگرایی گفتمان مشروطه را نمایندگی میكردند؛ مطبوعاتی كه علاوه بر دولتی نبودن، زبان و ادبیات‌شان كمترین نسبت را با زبان پرتكلف و رسمی روزنامههای پیش از مشروطه داشت. اخبار روزنامهها برخلاف گذشته كه نشانی از اعمال قدرت سلطنت قاجاری داشتند، ردی از مردمانی داشتند كه پیش از این رعیت شمرده میشدند. بر این مبنا شخصیتهای ستون طنز علیاكبر دهخدا در روزنامه صوراسرافیل مابهازایی در میان فرودستان جامعه داشتند. البته در این مردمگرایی رگههایی از افراط نیز مشاهده شد. ازجمله مقالات روزنامههای مساوات و روحالقدس گاه به پردهدری پهلو میزدند. انجمنهای مردمی هوادار مشروطه هم نمادی از مشاركت مردمی در امور سیاسی بودند. با آنكه این انجمنها به جهت اقدامات افراطی برخیشان و نفوذ نیروهای دربار در برخی دیگر كارنامهای پرمناقشه دارند، اما نبایستی بر وجودشان یكسره قلم نفی كشید. نگاه نخبهگرایانه عبدالرحیم طالبوف كه بعدها در پژوهشهای فریدون آدمیت دنبال شد، این انجمنها را نشانهای از «هرج و مرج» میدانست كه بر رهایی از «گاو دو شاخه استبداد» و گرفتار شدن به «گاو هزار شاخه مشروطه‌خواهان» دلالت داشت. برمبنای همین گفتمان مردمگرا ادبیات فقهی هم دچار تحول شد. علامه نایینی در كتاب «تنبیهالامه و تنزیهالمله» مبنای مشروعیت حكومتهای غیرمعصوم را «رفاهیت عامه» میدانست. رفاه عمومی و رضایت اكثریت میتوانست ملاك مشروعیت برای چنین حكومتهایی باشد. شیخفضلالله نوری هم در تبیین مشروطه مشروعه پا از حوزه فقهی بیرون نهاد و با انتشار روزنامه «لوایح» نظریات خود را در حوزه عمومی مطرح كرد. چنین وضعیتی نشان میدهد با وجود مجلس طبقاتی دوره اول این گفتمان مردمگرا بود كه بر فضای سیاسی و اجتماعی ایران غلبه داشت. البته این گفتمان محذوفان مهمی همچون زنان داشت؛ محذوفانی كه علاوه بر محرومیت از انتخاب شدن و انتخاب كردن، نمیتوانستند به عنوان تماشاچیان مذاكرات مجلس حضور یابند. زنان اما با حضور در اجتماعات گوناگون به‌تدریج خود را بر این گفتمان تحمیل كردند.

منبع: روزنامه اعتماد

چاپ مطلب