زرین کوب؛ مورخ ادبیات عرفانی
|۱۲:۴۳,۱۳۹۴/۷/۱۸| بازدید : 569 بار

 

 «عبدالحسین زرین کوب» با شیوایی نگارش و دوری از پیچیده نویسی توانست نقش مهمی در شکوفایی نثر معاصر فارسی به ویژه در زمینه ی ادبیات تصوف و عرفان ایفا کند.

زرین کوب به سال 1301 خورشیدی در بروجرد دیده به جهان گشود. وی تحصیل ابتدایی را در زادگاه خویش به پایان برد و سپس همزمان با تحصیل در دوره ی متوسطه به فراگیری علوم دینی پرداخت.

زرین کوب در سال 1324 وارد رشته ی ادبیات فارسی دانشگاه تهران شد و 10 سال بعد از رساله ی دکتری خود با عنوان «نقد شعر، تاریخ و اصول آن» که زیر نظر «بدیع الزمان فروزانفر» ادیب سرشناس معاصر تالیف شده بود با موفقیت دفاع کرد.

وی در سال 1330 همراه با بزرگانی همچون «عباس اقبال آشتیانی»، «سعید نفیسی»، «محمد معین»، «پرویز ناتل خانلری»، «غلامحسین صدیقی» و «عباس زریاب» برای مشارکت در طرح ترجمه ی مقاله های دایره المعارف اسلام چاپ هلند دعوت شد.

زرین کوب همزمان با تحصیل در دانشگاه تهران، مدتی در محضر «شیخ ابوالحسن شعرانی» مباحث حکمت و فلسفه را آموخت. وی از همان سال ها با فلسفه های معاصر غربی آشنا شد و سپس به مطالعه در زمینه ی تصوف نیز علاقه پیدا کرد.

زرین کوب مدتی به معلمی پرداخت و پس از دریافت مدرک دکتری، فروزانفر از وی برای تدریس در دانشکده ی علوم معقول و منقول دعوت کرد. وی در دانشگاه به تدریس تاریخ اسلام، تاریخ ادیان، تاریخ کلام و فِرَق، تاریخ تصوف اسلامی و تاریخ علوم پرداخت.

سرانجام پس از سال ها پژوهش و نگارش به ویژه در عرصه ی ادبیات عرفانی، شمع فروزان حیات زرین کوب در بیست و چهارم شهریورماه 1378 خاموش شد.

زرین کوب در زمینه های نقد ادبی، تاریخ ایران و اسلام، اندیشه، تصوف و عرفان آثاری را در قالب مقاله، کتاب و ترجمه آفریده است. از آثار تالیفی وی می توان به «فلسفه شعر»، «نقد ادبی»، «با کاروان حلّه»، «شعر بی دروغ، شعر بی نقاب»، «از کوچه رندان»، «سرّ نی»، «بحر در کوزه»، «پله پله تا ملاقات خدا»، «پیر گنجه در جست وجوی ناکجاآباد»، «آشنایی با نقد ادبی»، «از گذشته ادبی ایران»، «از نی نامه»، «دیدار با کعبه جان»، «بامداد اسلام»، «دو قرن سکوت»، «تاریخ ایران بعد از اسلام»، «بامداد اسلام»، «کارنامه اسلام»، «ارزش میراث صوفیه»، «فرار از مدرسه»، «جستجو در تصوف ایران» و «شعله طور» اشاره کرد.

در زمینه ی ترجمه هم باید از آثاری همچون «بنیاد شعر فارسی»، «ادبیات فرانسه در قرون وسطی»، «ادبیات فرانسه در دوره رنسانس»، «شرح قصیده ترساییه خاقانی»، «فن شعر ارسطو» و «ارسطو و فن شعر» یاد کرد.

 

***تاریخ نگری، تاریخ نگاری و تک نگاری زرین کوب

زرین کوب تاریخ نگار و ادیبی دارای قلم روان بود که شیوایی نگارش و دوری از پیچیده نویسی در کنار جست وجوگری حقیقت از ویژگی های مهم وی به شمار می رود. بیشترِ اهل مطالعه زرین کوب را از آثارش در زمینه ی تاریخ نگاری ادبی می شناسند.

زرین کوب «تاریخ نگری» را با فلسفه ی تاریخ در هر 2 معنای فلسفه (فلسفه ی نظری و فلسفه ی انتقادی) و نیز «تاریخ نگاری» را با تاریخ نویسی برابر می دانست که اولی نوع نگرش به مسایل تاریخی و دومی شیوه ی نگارش رویدادهای تاریخی را مد نظر دارد. به عبارت دیگر فلسفه ی تاریخ یا به قول زرین کوب تاریخ نگری مربوط به بینش و تاریخ نگاری یا همان تاریخ نویسی مربوط به روش است.(1)

شیوه ی تاریخ نگاری زرین کوب به این شکل بود که سعی می کرد تمام جنبه های تاریخ، چه مثبت و چه منفی آن را مدنظر قرار دهد و هیچکدام را مسکوت نگذارد.(2) به طور کلی تاریخ نگاری زرین کوب، تاریخ نگاریِ رو به کمال محسوب می شد و جدای از تاریخ نگاری ایرانی و اسلامی نبود. (3)

یک بخش از آثار زرین‏ کوب تک نگاری درباره ی بزرگان ادب و عرفان فارسی است. در این دسته آثار می توان از کوچه رندان که درباره ی حافظ است، نام برد. در این اثر، زرین کوب با بررسی منابع مهم و اصلی و جست وجو در اشعار با بیانی شیوا به بازسازی رخدادهای دوران زندگی حافظ به ویژه در شیراز پرداخته و از خلال آن اندیشه ی شاعر را مورد کند وکاو قرار داده است. فرار از مدرسه یکی دیگر از این دسته آثار است که همچون اثر پیشین تسلط نویسنده را بر منابع و رویدادهای تاریخی دوران حیات «محمد غزالی» به خوبی نمایان می‏ سازد. در دیدگاه زرین‏ کوب، غزالی و «عطار نیشابوری» 2 پایه ی مثلثی هستند که راس آن را مولوی شکل داده و بر روی هم تجلی ‏گاه اوج عرفان ایرانی به شمار می آیند. از دیگر تک نگاری های وی شعله‏ طور درباره ی زندگی و اندیشه ی «منصور حلاج» و پیر گنجه در جست وجوی ناکجا آباد درباره ی «نظامی گنجوی» است.(4)

 

***تصوف و عرفان

بررسی و پژوهش در زمینه ی تصوف و عرفان بیشتر از سه منظر صورت گرفته است؛ نخست نگرشی مخالفت آمیز، دوم نگرشی از زاویه ی شیفتگی و تسلیم کورکورانه و سوم نگرشی از دیدگاه علمی و عینی که ممکن است در برخی از بررسی ها 2 حالت از این سه حالت با هم ترکیب یا در بعضی جاها به یکی از این دیدگاه ها نزدیکتر شود. ویژگی زرین کوب این بود که هم احاطه و اشراف یک شرقی علاقه مند به عرفان را داشت و هم دید عینی (ابژکتیو) یک محقق معاصر را در مطالعه اش مدنظر قرار می داد.(5)

بخش مهمی از آثار زرین کوب درباره ی تصوف و عرفان است. زرین کوب بیش از 10 اثر برجسته در زمینه ی تصوف نگاشته است که اثر 2 جلدی جست وجو در تصوف، یکی از مهمترین آثارش در این زمینه است. وی در این اثر تاریخ تطور تصوف، شرح واژگان و عبارت های صوفیه، نقد و نظر میراث تصوف و به نوعی وزن و جایگاه هر بخشی از این میراث کهن را به زیبایی بازتاب داده است.(6)

یکی دیگر از کتاب های وی در این زمینه، کتابی کلاسیک به نام ارزش میراث صوفیه است. این کتاب یکی از بهترین و منسجم ترین کتاب ها درباره ی مسایل و تاریخ تصوف به شمار می رود که نثر آن بسیار روان و ممتاز، شیوه ی تدوینش معقول و منطقی، مباحث و منابع اش موثق و حدود هر بحث مشخص است.

 

***مولاناپژوهی

بررسی جنبه های مختلف عرفان و شناخت زندگی و اندیشه ی عارفان یکی از زمینه های بررسی و مطالعه در ایران است که همواره مورد توجه صاحب نظران قرار گرفته است. مولانا یکی از بزرگترین عرفای ایران است که اندیشه هایش بر جریان های فکری و عرفانی جهان تاثیر بسیاری داشته است.

زرین کوب یکی از اندیشمندان ایرانی است که در زمینه ی مولاناپژوهی دارای نقش برجسته یی است. بی شک یکی از مهمترین آثار وی درباره ی زندگی مولانا کتاب پله پله تا ملاقات خدا است که توانسته با قلمی روان جایی در میان آثار مهم پیدا کند. زرین کوب سعی کرده در این اثر زندگی و مراحل مختلف سلوک معنوی مولوی را نشان دهد.

زرین کوب معتقد است که با وجود ارزش فراوان شعر و هنر مولانا، نباید او را تنها شاعر و هنرمند پنداشت زیرا این کار در حقیقت چیزی جز فروکاستن شان وی نیست.

در میان آثار مولانا «مثنوی معنوی « جایگاه ویژه یی دارد تا جایی که می توان گفت این اثر جلوه یی از شخصیت عرفانی او است . در زمینه ی شرح مثنوی تاکنون آثار بسیاری منتشر شده و هر کسی از ظن خود به آن نظر داشته است. در این پیوند، یکی از کارهای ادبی برجسته ی زرین کوب سـرّ نــی در زمینه ی نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی معنوی است.

وی در این کتاب به تبیین و تحلیل انگیزه ی مولانا در سرایش مثنوی، ابعاد تمایز آن از دیگر آثار مولانا و همچنین مثنوی های دیگر، موقعیت مثنوی در عالم عرفان و تصوف، شیوه و مشی مولانا در سرایش و تنظیم آن، بازتاب حوادث و شرایط اجتماعی در مثنوی و تفسیر و تاویل برخی از حکایت ها و ارتباط آن ها با یکدیگر، بررسی رابطه ی متقابل عالم و انسان، تاثیر علم کلام و حکمت یونانی بر اندیشه ی مولانا و مقام عشق پرداخته است. (7)

افزون بر این آثار، بحر در کوزه یکی دیگر از آثار زرین کوب است که دربردارنده ی نقد و تفسیر داستان ها و تمثیل های مثنوی معنوی مولانا است.

 

***نقد و بررسی

برخیمعتقدند زرین کوب در تاریخ نگاری به ویژه در کتاب دو قرن سکوت دچار تحریف نگاری شده که آن را نیز به دلیل تعصب و کم اطلاعی وی از تاریخ می دانند اما عده یی دیگر بر این باورند که شیوه ی کارهای وی بی طرفانه، غیرمتعصبانه و همه جانبه است.

«علی دهباشی» سردبیر مجله ی «بخارا» درباره ی اثرگذاری و جایگاه نویسندگی زرین کوب معتقد است که وی برخلاف بسیاری از هم دوره یی های خود ارتباط نوشتاری با مخاطب را بر رابطه ی گفتاری ترجیح می ‏داد و از نثری آهنگین استفاده می‏ کرد که به حقیقت معیاری برای پارسی‏ نویسی درست در عصر کنونی به حساب می آید. بی شک کیفیت نثر آثار وی به مکتبی خاص در مفهوم نگاری مقوله های ادبی، تاریخی و عرفانی ایران بدل شده است.(8)

همچنین «ایرج افشار» پژوهشگر فرهنگ و تاریخ ایران درباره ی زرین کوب گفته است: «زرین کوب دارای شوقی وافر به آموختن و دریافتن، همتی بی وقفه به پژوهش و نمایاندن، قلمی توانا و نکته پرداز در نوشتن و بازنمودن، طبعی شیوا و گزیده گو در سخن سرایی (شعر)، بصیرتی گسترده در دست یابی به منابع و ماخذ و بالاخره زبانی مسلط و قدرتی کم مانند در تلفیق و آمیختن منطقی مطالب و عرضه کردن آن ها به طور وسیع به قصد بهره بری عموم بود.»(9)

*پی نوشت ها:

1- بختیاری، محمد، تاریخ نگری و تاریخ نگاری عبدالحسین زرین کوب، فصلنامه تاریخ پژوهی، شماره 47-46، بهار و تابستان 1390

2- منتقدان زرین کوب تاریخ را یکسویه روایت کرده اند، خبرگزاری ایلنا، 24 شهریور 1394، قابل دسترسی به نشانی:

http://www.ilna.ir/1 -6/305122

3- بهرامیان، علیرضا، تاریخ نویسی با طعم احساس، روزنامه فرهیختگان، 24شهریور1394 ، شماره 1759

4- دهباشی، علی، عبدالحسین زرین کوب و نهضت نوین فرهنگی ایران، تارنمای مجله فرهنگی هنری بخارا قابل دسترس به نشانی:

http://bukharamag.com/1391.06.2840.html

5- ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا، زرین کوب فرهنگ شناس بزرگ ایران، روزنامه مردم سالاری، 26 شهریور1391، شماره 3011

6- رضوی، مسعود، دیدار با آموزگار ادب و خردورزی، روزنامه ایران، 24شهریور1393، شماره 5744

7- علوی، مهوش السادات، نگاهی اجمالی به شروح مثنوی معنوی، قابل دسترس به نشانی:

http://www.asriran.com/fa/news/131139

8- دهباشی، علی، همان

9- زرین کوب روزبه، عبدالحسین زرین کوب، قابل دسترس به نشانی:

http://www.jazirehdanesh.com/find.php?item=19.605.923.fa

ایرنا

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما