تاریخ و الهیات اسلامی / سیدمصطفی محقق‌داماد
|۱۰:۹,۱۳۹۹/۴/۹| بازدید : 152 بار

 

1- در لحظه نگارش این سطور حدود 1450 سال از آغاز بعثت رسول گرامی اسلام (ص) یعنی آغاز اسلام می‌گذرد و در این مدت تاریخ زندگی وحیات اجتماعی اسلامی با حوادث تلخ و شیرین روبه‌رو بوده است. در كنار آن حوادث و رخدادها، جای انكار نیست كه تمدنی بسیار بزرگ و كهن تشكیل یافته است؛ تمدنی كه موفق شد نظام‌های حقوقی، فلسفی و اخلاقی را بنیان نهد و حاوی رشته‌های مختلفی از علوم و فنون، فلسفه و الهیات در كنار شخصیت‌ها و چهره‌های درخشان شود كه  هر یك از آنها نه تنها عضوی از تمدن اسلامی هستند كه نقش فرهنگ‌سازی و سهیم بودن در تمدن‌سازی بشری را ایفا می‌سازند.

 

  2- اینجانب به عنوان كسی كه بیشترین بخش بلكه تمامی عمر مفید خود را در تحصیل و تدریس الهیات اسلامی صرف كرده از اعتراف و ضمنا تذكار این نكته ابایی ندارد كه در حوزه‌های سنتی كه درخت صاحب این قلم در آن ریشه دارد، جای یكی از رشته‌های تخصصی بسیار خالی و از رونق بسیار اندكی برخوردار بوده است، هر چند اخیرا تلاش نسبتا جدی برای رفع این نقیصه صورت گرفته ولی هنوز نمی‌دانم چه اندازه به موفقیت منتهی شده است. مقصودم رشته تاریخ تمدن اسلامی است. طلاب وقتی در حوزه علمیه قم با كمال جدیت و تلاش شبانه‌روزی دروسی از قبیل ادبیات عرب؛ منطق، فلسفه، كلام، فقه و اصول می‌خواندند تمام تلاش‌شان آن بود كه متون را بفهمند و تمام مراجع ضمائر و اشارات را روشن سازند. ولی شاید هرگز به تاریخ تالیف متون كتاب‌های درسی و شرح زندگی مولفان آنها اهتمامی نداشتند. طلاب اگر از تاریخ اسلام چیزی می‌دانستند تنها شرح زندگانی ائمه اطهار (ع) آن هم از منابع دست دوم و سوم و نه منابع اصیل بود. اگر كسی سوال می‌كرد كه مثلا امپراتوری عثمانی چه زمانی تشكیل شد؟ كجا تشكیل شد؟ و چند قرن ادامه داشت؟ چه زمانی سقوط كرد؟ چرا سقوط كرد؟ به هیچ‌وجه توان پاسخ برای طلاب وجود نداشت و گویی نباید كسی از آنها چنان انتظاری می‌داشت. درحالی كه ناگفته پیداست، مگر نه این است كه تاریخ تمدن اسلامی بخشی از دانش الهیات است؟ به یقین آری و حتی بالاتر آنكه مگر می‌توان متكلم، فیلسوف یا فقیه بود، ولی از ریشه‌های تاریخی مباحث و مسائل آنها مطلع نبود؟ تجربه نگارنده نشان می‌دهد كه فهم درست مسائل و مباحث بدون آگاهی كامل بر ریشه‌های تاریخی آنگاه آب در هاون كوبیدن است و حتی گاه به جای رسیدن به نتیجه مطلوب، درست نتیجه عكس مطلوب می‌دهد.

 

3- من مایلم كه طرح این بحث از حوزه آشنایی و تخصصی خود خارج نشوم. ما مبحث اصالت وجود را كه توسط ملاصدرا در قرن دهم توجیه شده و بر آن نظامی فلسفی بنیان نهاده، وقتی می‌توانیم خوب درك كنیم كه بدانیم در چه مقطع زمانی و در چه فضایی این مساله مطرح شده است. مبحث كلامی حدوث و قدم قرآن یعنی چه؟ فهم این سوال و تنقیح محل نزاع متوقف بر آن است كه بدانیم كه این مباحث مستظهر به كدام قدرت و سیاست وقت بوده است. چرا خلیفه زمان؛ پشتیبان یكی از دو جانب بحث می‌شود و مخالفین را از دم تیغ می‌گذراند؟ آیا او نگران سرنوشت قرآن بوده است؟!

 

از مرحوم آیت‌الله بروجردی (ره) منقول است كه فقه شیعه حاشیه‌ای بر فقه عامه است. اگر چنین است چگونه می‌توان فقیه شیعه بود و ندانست كه فلان روایت در چه فضایی از تفكر رایج صادر شده است. امام صادق (ع) رییس مكتب جعفری همواره در چالش و مواجهه با فقیهان اربعه بوده‌اند. آیا نباید از فقیه شیعه سوال كرد كه در قرن دوم یعنی زمان زیست امام صادق (ع)، محیط تمدنی اسلام چه وسعتی داشته؟ از كجا تا كجا بوده؟ و بالاخره امام در زمان صدور این روایت در كدام بخش از این محیط وسیع زندگی می‌كرده‌اند؟ مدینه؟ كوفه؟ بغداد؟ مشهور است امام صادق (ع) دو سال در كوفه تدریس فرموده‌اند و حتی گفته شده كه ابوحنیفه رییس فرقه حنفی در آن دو سال خدمت ایشان تلمذ نموده تا آنجا كه گفته است: لولا السنتان لهلك النعمان. ولی امام صادق (ع) مدینه تشریف داشته‌اند، چه زمانی به كوفه تشریف آورده‌اند؟ خودشان تشریف آورده‌اند یا به دعوت بوده؟ بدون دعوت كه بعید است و اگر به دعوت بوده به دعوت چه كسی بوده؟ برای چه بوده؟ برای تدریس؟ مگر در كوفه حوزه علمیه‌ای مثل قم و نجف در آن زمان وجود داشته تا امام را برای تدریس دعوت كنند؟ «حسن بن علی بن زیاد وشاء» كه از شاگردان امام رضا علیه‏السلام و از محدثان بزرگ بوده و تا سال‌ها پس از امام صادق علیه‏السلام حیات داشته، می‌گوید: «در مسجد كوفه نهصد نفر استاد حدیث مشاهده كردم كه همگی از جعفر بن محمد حدیث نقل می‌كردند.» این تعداد بسیار بالاست ولی تاریخ دقیقش چندان روشن نیست. اگر دقیقا معلوم بود باتوجه به شناخت راویان امكان داشت تاریخ دقیق بسیاری از روایات را درك كرد و برای حل تعارض راه‌های جدیدی ارایه نمود. در حدیث ابان بن تغلب آمده كه در پاسخ امام (ع) گفت: ان هذا كان یبلغنا ونحن بالعراق فنبرء ممن قال فنقول الذی جاء به شیطان. یعنی وقتی جواب امام را شنید گفت این مطلب را ما در عراق می‌شنیدیم ولی انكار می‌كردیم و می‌گفتیم كه این حرف‌ها را شیاطین پخش می‌كنند. در حالی كه ابان بن تغلب از یاران نزدیك امام (ع) و یكی از 18 نفر اصحاب اجماع است. مدینه كجا و كوفه كجا؟ آن هم آن روز با نبودن امكانات ارتباطی؟ از نظر تاریخی نیاز به توضیح و تحقیق دارد.

 

4-  آشنایی با تاریخ اسلام كم و بیش در حوزه‌ها علمیه رواج داشت، اما به عنوان یك دانش جنبی و حاشیه‌ای و نه اصلی ولی در زمان ما از نوادر افرادی كه تمام وقت خود را به این امر اختصاص داد و به اصطلاح «متوغّل» در این دانش شد و استفراغ وسع نمود جناب استاد رسول جعفریان است. این بزرگوار پس از كسب دانش‌های مختلف الهیاتی از قبیل ادبیات عرب، تفسیر قرآن، فقه و اصول به اندازه لازم تمام همّ و غمّ خود را به تحقیق و تعمق در تاریخ اسلام به معنای وسیع كلمه اختصاص داد، یعنی نه تنها تاریخ سیاسی و زندگی امامان و نیز خلفاء را مستوفی تحقیق كرد و نگاشت بلكه به تاریخ ادبیات اسلامی توجه خاص نمود و تك‌نگاری‌های بسیار جالبی به دنیای دانش اسلامی عرضه كرد.

 

5- من هرگز مدعی نیستم كه ایشان به سوالاتی كه در آغاز این یادداشت آوردم همه را پاسخ گفتند، ولی می‌دانم كه در این ایام دغدغه خاطرشان همین گونه امور است. تاریخ تمدن اسلامی را كنجكاو است و حتی به تاریخ علوم اسلامی نیز می‌پردازد.

 

6- استاد جعفریان علاوه بر تحقیقات تاریخی احیاگری تراث اسلامی و شیعی را مدنظر دارد. در دوره‌ای كه ایشان مدیریت كتابخانه مجلس شورای اسلامی را به عهده داشتند كارستانی كردند كه اهل پژوهش‌های كتابشناسی را به حیرت و ستایش واداشته بود. امروز هم كه در كتابخانه مركزی دانشگاه تهران به مدیریت اشتغال دارند، به تصدیق بسیاری از صاحبان تخصص كتابداری به‌رغم كمبود بلكه فقدان بودجه مالی با اهتمام خود به امر اسناد و نسخ ارزشمند ایرانی-اسلامی توانسته‌اند یادآورخاطره دوران اساتید بزرگی همچون ایرج افشار، محمدتقی دانش‌پژوه و سید محمد مشكات باشند. برای ایشان دوام، مزید توفیق، سلامتی و شادابی مسألت دارم.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما