ملاحظاتی گذرا دربارۀ حضور خیام نیشابوری درغرب / مجدالدین کیوانی
|۱۰:۲,۱۳۹۹/۳/۱۰| بازدید : 124 بار

 

دبا: گاه در تاریخ  حیات یک فرد یا یک ملّت حوادثی به ظاهر نه چندان مهم و قابل اعتنا پیش می آید که مسیر زندگی آن فرد و آن ملّت را تغییری بنیادی می دهد. آغاز چنین تغییراتی را معمولاَ «نقطۀ عطف» می خوانیم. اتفاقی ظاهراً عادّی که در اواسط قرن نوزدهم در انگلستان رخ داد و منجرّ به حضور باور نکردنی خیام در آن کشور و، سپس، در سراسر جهان شد، ترجمۀ رباعیات این حکیم اندیشمند به قلم ادوارد فیتزجرالد (۱۸۰۹-۱۸۸۳) بود. اگر این اتفاق نمی افتاد، آیا باز هم خیام همین شهرت و اعتباری را پیدا می کرد که حدود دویست و پنجاه سال اخیر در جهان داشته است؟ قرائن نشان می دهد که پاسخ این پرسش منفی است.

 

بیش از ۲۰۰ سال، قبل از زمان فیتزجرالد، تامس هاید ( Thomas Hyde،۱۶۳۶-۱۷۹۳)، خاور شناس انگلیسی، برای نخستین بار از عمر خیام سخن گفت. بنابراین، خیام بی هیچ سابقه ای هم در انگلستان نبود، ولی شهرت چندانی نیز نداشت. از گذشته های دور، غربْ با اسامی و آثار شماری از شاعران و دانشمندان ایرانی - از جمله خود خیام - آشنا شده، و حتی بعضی از آثار آنان به زبان های اروپایی برگردانده شده بود، اما از آن شاعران و اندیشمندان، حدّ اکثر، فقط درحلقه های خواص تحصیل کرده، دانشگاهیان و پژوهشگران علاقه مند به مشرق زمین نامی برده، و آثارشان مطالعه می شد. این گروه از بزرگان ایران هیچ گاه به لایه های وسیع تری از جامعۀ غرب راه نیافتند و برای عامّۀ مردم کمابیش ناشناخته ماندند. غربِ دانشگاهی با امثال ابن سینا، بیرونی، فارابی، رازی، عطار، مولانا و سعدی و حافظ  از قدیم الایام آشنا شده بود، اما چرا هیچ کدام شهرتی را که خیام در آنجا پیدا کرد، آنها پیدا نکردند؟ به نام هیچ کدام باشگاهی برپا نشد؛ در میان مردم، موافق و مخالفی پیدا نکردند؛ نامشان به میان ارباب حِرَف و اصحاب مشاغل، سربازان و گروه های مذهبی و غیر مذهبی راه نیافت.

 

حال پرسش این است که سبب این همه شهرت و حضورِ پررنگ خیام در مغرب زمین چه بوده است؟ شخص خیام و سروده های او ؟ یا ترجمۀ انگلیسی رباعیات وی؟ ممکن است عده ایِ از سرِ احساسات یا تعصّب، تمام امتیاز را به یکی از این دو بدهند؛ این  نمی تواند داوریِ صوابی باشد، هر چند هم که هر یک دو طرفِ دعوا دلایل خود را داشته باشند. بی تردید، عامل اصلی معروفیت چشمگیر خیام نه تنها در انگلستان بلکه در سراسر جهان، ترجمه هایی بود که فیتزجرالد از رباعیات او عرضه کرد. پُر بی راه نیست اگر ادعا شود که علاقۀ زایدالوصف غرب به خیام باعث شد او در ایران بیشتر مطرح شود، و کنجکاوی اهل تحقیق نسبت به کمّ و کیف سروده های او و منسوب به او برانگیخته شود.

 

باری، در بررسی و ارزیابی شهرت فیتزجرالد، بی مورد نیست که تأثیر احتمالیِ دو عامل دیگر نیز مَدّ نظرقرار گیرد: (۱) اتفاقاتی که در فاصلـۀ نشر ترجمۀ انگلیسیِ رباعیات رخ داد از طرفی، و نامور شدنِ خیام ( و البته، خود فیتزجرالد) از طرف دیگر. (۲) ماهیت و محتوای رباعیات خیام. وقتی ترجمۀ فیتزجرالد به دست مردم رسید بلافاصله از آن استقبالی نشد، بلکه حتّی «سخت ناموفق بود». مدتی طول کشید تا کم کم به شهرتی که مستحقّش بود برسد. چنانچه دو شاعر سرشناس انگلیسی، موسوم به دانته گِبرئیل راسِتی (Rossetti) و اَلجِرنُن سوئینبرن ( Algernon Swinburne  ) نسخه هایی از رباعیات او را نمی خریدند و به یاران ادبی خود توصیه نمی کردند، معلوم نیست که خیام به این  حدّ از شهرت می رسید یا نه. معمولاً وقتی شاعر یا هنرمندی  معرّف سرشناس و موجّهی پیدا کند، عامۀ مردم  به این معرِّف تأسّی می کنند و به اعتبار تأیید و تصویب وی، به آن شاعر یا هنرمند با دیدۀ قبول نگاه می کنند و خوانندۀ آثار او می شوند. عامل دوم  وجود سنخیّتِ میان مواضع فکری-احساسی انگلیسی های قرن نوزدهم و آن بخش از دیدگاه ها و اندیشه های خیام بود که باب طبع فیتزجرالد بود. به عبارت دیگر، شاعر انگلیسی گلچین وار آن عناصر از جهان بینی و رویکرد کیهان شناختیِ حکیم را برگزیده بود که با طرز تفکر خود و عامۀ هموطنان هم عصرش سازگاری داشت. فیتزجرالد خود نیز تلویحآ اذعان دارد که فقط بُرش هایی از تفکر خیامی را به زبان انگلیسی بیان کرده است نه تمامی آن را. به علاوه، وی محتملاً بسیاری از نقطه نظرات و نگرش های قرن نوزدهمی خود را هم به آن عناصر خیامی درآمیخته است. فیتزجرالد حتی در جایی لفظ rendering ، یعنی «شرح و بیان» یا «عرضه داشت» را برای کاری که با رباعیات خیام کرده است، بر اصطلاح  translation ،«ترجمه»، ترجیح می دهد. غرض در اینجا نقد و ارزیابی رباعیات فیتزجرالد نیست. ارزش ادبی کار او به جای خود محفوظ؛ می خواهیم یاد آور شویم که تآثیرعوامل  دیگری نیز درجهانگیر شدن رباعیات وی نا محتمل نبوده است.

 

به هر تقدیر، رباعیات فیتزجرالد، گرچه با مقداری تآخیر، سرانجام جای خود را در انگلستان باز کرد، و از آنجا به اروپا و آمریکا راه یافت و به مرور زمان همه جا گیر شد. به تصریح بعضی از صاحب نظران غربی، خیام عمیق ترین تأثیر را در ادبیات و جوامعِ انگلیسی زبان داشته است. با وجود این، کشورهای غیر انگلسی زبان نیز از این تأثیر بی نصیب نماندند.

 

ای. جی. پاتِر در «کتاب شناسی رباعیات عمر خیام» (۱۹۲۹، لندن) ، فهرست ۱۱۴ ترجمه از رباعیات را به دست می دهد که تا سال۱۹۲۹ به ۲۵ زبان صورت گرفته بود؛ از این تعداد، ۱۸ مورد به فرانسوی و ۳۷ مورد به آلمانی بوده است. ترجمه های بیشماری نیز در سال های بعد از ۱۹۲۹ به بازار آمد.

 

در ۱۸۹۲ طرفداران رباعیات در انگلستان شاهد تأسیس باشگاه عمر خیام لندن بودند. جاسْتین هانْتلی مَکارثی ، که روایت خود را از رباعیات در ۱۸۸۹ چاپ کرده بود، به عنوان نخستین رئیس باشگاه انتخاب شد. فعالیت اصلی اعضای باشگاه لندن تشکیل جلسات دوبار در سال به یاد و به احترام خیام، فیتزجرالد و رباعیات آنها بوده است.  جزو شاعران و ادبای طرفدار خیام و فیتزجرالد شخصیت هایی بودند مانند ادوارد هِرون-آلن، اِدمُند اَندرو لانْگ، تامس هاردی، لارنس آلما تادِم، دبلیو بی. ییتس(Yeats ) و شماری دیگر.

 

 اگرچه نام خیام برای نخستین بار از طریق ترجمۀ رساله ای از او در جبر، به اهتمام ووپکه (F. Woepcke  )، در فرانسه شنیده شد، علی القاعده این آشنایی اولیّه باید در میان ریاضی دانان اتفاق افتاده باشد.  شناخت گستردۀ خیام باید زمانی آغاز شده باشد که ژ. ب نیکولاس (J.B.Nicolas  ) اصل ۴۶۴ رباعی منسوب به وی، و سپس ترجمۀ فرانسوی آنها را به چاپ رساند. در سالهای بعد گروهی از اهالی ادب روایت های خودشان را از رباعیات منتشر کردند. بعضی از محققان فرانسوی مانند سالمُن و س. گرولو (S. Grolleau ) نیز تحقیقاتی دربارۀ شخصیت و شعر خیام انجام دادند.

 

هنری نوردْميـِير(Henry Nordmeyer ) در کتاب خود با عنوان Rubaiyat von Omar Chajjam ، ذکر می کند که بین سال های ۱۸۸۱ تا ۱۹۶۳، سی و یک ترجمه از رباعیات به آلمانی صورت گرفت. هرنْهولد رمپیس ( Herrnhold Rempis)، از استادان دانشگاه توبینگن، باشگاهی طبق الگوی باشگاه های عمر خیام انگلستان و امریکا بنیان نهاد. این باشگاه شرکت انتشاراتی خود را داشت به نام :  Verlag der Deutschen Omar Chajjam-Gesellschaft؛ در اینجا بود که رمپیس ترجمۀ خود را از رباعیات خیام با عنوان  Omar Chajjam und seine Vierzeiler در ۱۹۳۵ منتشر کرد. فرِدریش روزن ترجمۀ جدیدی از رباعیات انجام داد و در آن اشتباهای مترجمان قبلی را اصلاح کرد. در آلمان نازی، خیام مورد بی مهری قرار گرفت. همان گونه که رمپیس در ۱۹۶۰ می گفت، نگاه خیام به زندگی با دکترین نازی سازگاری نداشت. تنها پس از پایان جنگ بود که تجدید چاپ ها و ترجمه هایی از خیام راه خود را به خوانندگان آلمانی پیدا کردند.

 

حضور خیام در آمریکا بسیار شدید و شتابناک بود به قسمی که می توان گفت این کشور را، به اصطلاح «تب» یا «مُدِ» خیام فرا گرفت. کتاب شناسی رباعیات خیام، نوشتۀ پاتِر، نه تنها شامل فهرست بلند بالایی از کتاب ها و مقالات مربوط به عمر خیام، بلکه حاویِ صورتی از مصادیق حضور این حکیم در حرفه ها و هنرهای مختلف و حتی در آگهی های بازرگانی گوناگون است، از موسیقی، نمایشنامه، فیلم، رقص گرفته تا توتون، سیگار، قهوه، شکلات، عطر، صابون دستشویی، و تا خود نویس، سفالجات، و «پازل» که همه نام و شهرتشان را به این شاعر ایرانی مدیونند. در حال حاضر، رستورانی با نام خیام در نیویورک دایر است. خیامْ شاعرِ گروه خاصی نبود بلکه به همه تعلق داشت، زیرا میان او و خود نوعی اشتراک فکری و ذوقی احساس می کردند.

 

در آمریکا، رباعیات خیام به توسط چارلز الیوت نورتُن (۱۸۲۷-۱۹۰۸) ، ادیب سرشناس، به جامعه معرفی شد.  وی که در سفری به انگلستان، نسخه ای از ترجمۀ دوم فیتزجرالد (چاپ ۱۸۶۸) را به دست آورده بود، در بازگشت، به نظر ادبای آمریکایی رساند، از جمله جیمز راسل لوئِل ( Russell Lowell ، (د. ۱۸۹۱) و رالف والدو اِمرسن. نورتن مقاله ای در ستایش خیام منتشر کرد که علاقۀ بسیاری از آمریکایی ها را برانگیخت و خواستاران زیادی پیدا کرد. یک چاپ غیرقانونی از ویرایش سال ۱۸۶۸ رباعیات در کلومبُس، مرکز ایالت اوهایو نشر شد (۱۸۷۰). در سال ۱۸۷۲ فیتزجرالد روایت سومی از رباعیات را به چاپ رساند. این چاپ به دست بسیاری از هواداران آمریکایی خیام رسید؛ روز به روز بر شمار طرفداران خیام افزوده شد و رباعیات او به گونه های متعدد و متنوعی بعضاً همراه با تابلوها و تصاویر هنرمندانه چاپ شد. نمایشگاهی از این نقاشی ها در «کلوپ هنر» در شهر بُستن بر پا شد که ۲،۱۰۰ بازدید کننده داشت. کتاب رباعیاتی که  هنرمند معروف، الیهو وِدِر(ٍElihu Vedder)، با جلدی جذاب و مزیّن به ۵۶ نقاشی نفیس در نمایشگاه بُستن به نمایش گذاشت، در عرض شش روز تمام نسخه های آن فروش رفت و چندین بار تجدید چاپ شد. به گفتۀ جان یوهنّان، :ستایش از فیتزجرالد و اندیشه های اپیکوری و خوش باشی که در سراسر ترجمۀ او موج می زند، در اواخر قرن نوزدهم منجرّ به جریانی شد که گاه از آن به «کیش عمَری» تعبیر شده است. اوج کیش یا مذهب خیامی تشکیل باشگاه های عمر خیام در انگلستان و امریکا بود.

 

هشت سال بعد از تأسیس باشگاه لندن، باشگاه عمر خیام آمریکا تأسیس شد. در روز ۳۱ مارچِ ۱۹۰۰، مصادف با نود و یکمین سالگرد تولّد فیتزجرالد، چند تن از ادبای آمریکایی همچون اِبِن فرانسیس تامپسن و ناتان دول ( Dole) و چندین نفر دیگر از مقامات علمی و هنری، نخستین جلسۀ باشگاه را در بُستن برپا داشتند. ماهیت این باشکاه با باشگاه عمر خیام لندن تفاوت داشت، بدین معنا که اعضای آن نه تنها به شعر خیام در قالب ترجمۀ فیتزجرالد می پرداختند، بلکه در صدد یافتن رویکردی علمی تر به موضوع بودند. آنها ترجمه های خودشان از رباعیات خیام را نیز به صورت کتاب های زیبا، و گران قیمت نشر می کردند. به علاوه، سخن رانی هایی دربارۀ جنبه های فلسفی و ریاضی خیام ترتیب می دادند. باشگاه از حدود۱۹۳۰ به  سراشیب فراموشی افتاد، اما از انتشارات آن، و در رأس همه « بیست سال سرگذشت باشگاه عمر خیامِ آمریکا»( Twenty years of the Omar Khayam Club of America، ۱۹۲۱)  می توان به خدمات و اقدامات باشگاه پی برد. اعضای باشگاه عمَر خیام امریکا از سرِ دلبستگی و ارادت به خیام خود را «عمری» می خواندند. خیام گرایی یا «کیش خیامی»  در انگلستان و آمریکا چنان بالا گرفت که  یک «ضد کیش» anti-cult )) در مقابل آن  سر برآورد. اما عمَر خیامی که از طریق فیتزجرالد به مردم معرفی شده بود، فقط قهرمان (یا ضد قهرمان) مدارس، ادبا و هنر مندان نبود، زیرا خیامِ فیتزجرالد اصحاب مشاغل، دختر مدرسه ای ها، و سربازان را نیز مسخّر خود کرده بود. ادیبان سر شناسی همچون کیپلینگ (  Rudyard Kipling)،مارک توایْن، و آرثر کوئیلر-کوچ ( Arthur Quiller- Couch) از رباعیات فیتزجرالد به منظور تقلید یا نقیضه گویی وام می گرفتند. مشهور ترینِ گویندگان و صاحب نظرانِ آمریکایی که به خیام سخت ارادت می ورزیدند یکی، شاعر، نمایشنامه نویس و منتقد ادبیِ آمریکایی-انگلیسی، تامس اس. الیوت (د. ۱۹۶۵) و دیگری عِزرا پَوند (د.۱۹۷۲ ) بودند. جوانی الیوت مقارن با زمانی بود که رباعیات خیام در آمریکا در اوج محبوبیت بود و تا آن زمان دست کم ده نمایش نامه و برنامه های موزیکال دربارۀ او اجرا شده بود. الیوت که در چهارده سالگی به سرودن شعر آغاز کرد، خیام را یکی از دو منبع الهام خود می دانست که دنیای جدیدی به روی او گشوده بود. ردّ شماری از اندیشه های خیام در سروده های وی بازتاب یافته است. عزرا پوند که، یازده سال از عمْر خود را در انگلستان گذراند، چنان شیفتۀ خیام بود که نام پسرش را «عمَر» گذاشت. تحسینِ فراوان پوند ازخیام به عقیدۀ صاحب نظرانی که وی را شکل دهندۀ «تجدّد شعر امروز» انگلیسی می دانستند، بسیار غریب می نمود. بعد از ادبا و شاعران یاد شده، گویندگان بیشماری هر کدام رباعیات خود را ساختند که در آن  تقریباً هر موضوعی را که باعث برانگیخته شدن هیجان مردم می شد، دست مایۀ نقیضه گویی قرار می دادند. تب عمر خیام در دهۀ ۱۹۲۰ رفته رفته فروکش کرد.

 

طبق نظر ماریو کَساری (Mario Casari ) هیچ شاعر ایرانی دیگری شهرت پایدار خیام را در ایتالیا پیدا نکرد. نخستین برخورد با سروده های این اندیشمند و استقبال از او در ایتالیا، همچنانکه در جاهای دیگر، نتیجۀ ترجمه و بازنویسی کار شاعر انگلیسی، ادوارد فیتز جرالد بود. بعد ها، پروهشگران ایتالیایی تحقیقات آکادمیک مفصلی روی خیام و رباعیات او انجام دادند و شماری ترجمه نیز مستقیما از فارسی به ایتالیایی انجام شد، از جمله ترجمۀ پییِر پاسکال شامل برگردان ۴۵۳ رباعی و نشر آن در ۱۹۶۶.

 

در۱۹۹۰باشگاه جدیدی نیز درهلند باعنوانِ:«انجمن عمر خیام هلند» تأسیس شد. این انجمن تا کنون چهار کتاب سال به زبان هلندی منتشر کرده است؛ به علاوه، عهده دارِ دو نمایشگاه دربارۀ عمر خیام نیز بوده است.

 

سال ۲۰۰۹ در بسیاری از نقاط جهان به عنوان دویستمین سالگرد تولد فیتزجرالد و صد و پنجاهمین سالگرد نخستین چاپ (edition ) رباعیات خیام، بی تردید در خاطره ها خواهد ماند: اقدام بزرگی  که نقش مهمی در استمرار علاقه به عمر خیام تا روزگار ما ایفا کرده است.

 

اگر چه تأثیر عمر خیام بر ادبیات و عرصۀ اجتماعیْ، آن قوّت و جاذبه ای را که در پایان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم داشت نتوانست ادامه دهد، ولی حتی تا زمان حال علاقه زنده و شادابی به حیات، فلسفه و شعر او باقی است. آزاد اندیشان، نگارگران، آهنگ سازان، کارشناسان رقص، و شعرا در سراسر جهان تحت تأثیر کارهای او، عمدتاً از طریق ترجمه های فیتزجرالد، بوده اند.

 

سخن پایانی. حکیم عمر خیام در واقع یک فیلسوف و عالم علوم نجوم و ریاضی است. معذلک، می توان ادّعا کرد که در واقع و به طور گسترده نخست به عنوان یک شاعر به غرب معرفی شد. طنز روزگار این که کارِ جنبی یا تفنّنی اوُ یعنی شاعریِ، واسطۀ شناخته شدنِ تخصص های اصلی او در مغرب زمین شد، و آنگاه اهمیت او در ریاضی و نجوم چنان قدر نهاده شد که ناسا با کشف سه هزار و نود و پنجمین سیّارک، آنرا «عمرخیام ۳۰۹۵» (Omarkhayyam3095) نام گذاری کرد. غربیان قرن نوزدهم  اگر از تخصص های حکیم نیشابوری بی خبر بودند، شاید به آن احتیاجی هم نداشتند، اما به ترانه های او چرا. آنها در شرایط خاص روحی که داشتند، محتاجِ درمان بودند و این فیتزجرالد بود که این امکان را به آنان داد تا «شعر درمانی» کنند و در خواندن رباعیات او آرامش و سکون درونی یابند.

_______________________

برای اطلاعات بیشتر، به منابع زیر مراجعه شود:

۱. امین رضوی، های  مهدی، صهبای خرد، تهران، ۱۳۸۷، چاپ دوم، فصل هشتم.

۲. جوادی، حسن، تأثیر ادبیات فارسی در ادبیات انگلیسی، تهران، ۱۳۹۶، به ویژه فصول پنجم و هفتم.

 4. Mario Casari, “Khayyam, Omar ix Translations into Italian”,Iranica ,online

    Edition, 2008.

5. Joe Biegstraaten, “Khayyam, Omar xiv. Impact on Literature and Society in the

     West, Encyclopaedia Iranica, online edition,2008.

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما