جهان حكیم توس در قرائت‌های معاصر
|۱۱:۱۳,۱۳۹۹/۲/۲۸| بازدید : 105 بار

 

مروری بر چند كتاب در باب شاهنامه به مناسبت روز بزرگداشت فردوسی

بهمن فاطمی: در باب اهمیت و جایگاه فردوسی بسیار سخن گفته شده و بعد از این هم گفته خواهد شد و این در حكم چه چیز می‌تواند باشد جز صحه‌گذاری بر ماندگاری و دوام و قوام اثری كه از پس هزاره‌ای، كماكان بر تارك تاریخ ادبیات و تمدن ایرانی می‌درخشد. به مناسبت روز فردوسی، بر آن شدیم تا از میان آثار متعدد و ارزشمندی كه معاصرین درباره او نوشته‌اند و هر كدام از منظری واجد اهمیتی قابل تحسینند، تعدادی از آنها را تلویحا مرور كنیم. شرح این چند اثر به معنای نفی سایر آثار حایز اهمیت در این زمینه نیست و داعیه انتخاب بهترین‌ها را هم ندارد اما دست‌كم برای علاقه‌مندانی كه می‌خواهند با منابع موجود در باب حكیم توس و كتاب ماندگارش آشنا شوند، می‌تواند راهگشا باشد.

 

فردوسی و استحكام‌بخشی به زبان فارسی

«فردوسی و شعر او» اثر مجتبی مینوی از كتاب‌هایی است كه اگرچه سال‌ها از نخستین انتشار آن می‌گذرد اما هنوز خوانندگان خودش را دارد. در مورد این كتاب به‌ طور خلاصه باید گفت كه بررسی شعر فردوسی توسط مجتبی مینوی است. «فردوسی و شعر او» پیش از انقلاب آخرین بار در سال 1354 از سوی انتشارات دانشگاه تهران به چاپ دوم رسیده بود و بعد از انقلاب در سال 1385 نشر معین آن را با ویرایشی تازه منتشر كرد. نقد و بررسی شاهنامه از یك‌سو و تاثیرپذیری خالق آن از آثار پیش از خود از سوی دیگر، دو محور مهم كتاب مینوی است. مینوی همچنین به موضوع اشعار منسوب به فردوسی هم پرداخته و مساله ابیاتی را پیش كشیده كه تعلق‌شان به فردوسی محل تردید است. مینوی به سیاق خود خلاصه‌ای از داستان‌های شاهنامه را بیان و در ادامه تحلیل كرده است كه این كتاب به 3 دلیل برای ایرانی‌ها اهمیت دارد. از نظر مینوی دلیل اول جنبه ادبی و هنری آن است كه نشان از قریحه یك شاعر بزرگ ایرانی دارد كه سالیان متمادی به خود مشقت داد و به بیان مینوی «خون جگر» خورد تا آن را خلق كند. دلیل دوم مینوی برای مهم دانستن شاهنامه این است كه این اثر تاریخ نیاكان ایرانیان را به صورت داستانی بیان كرده است. مینوی از شاهنامه به عنوان «نسب‌نامه» ایرانیان نام میبرد. دلیل سوم او هم زبان فارسی شاهنامه است كه از نظر او حكم زنجیره ارتباطی اقوام ایرانی را دارد: «فارسی، محكم‌ترین زنجیر علقه و ارتباط طوایفی است كه در خاك ایران ساكن‌اند.» مینوی نقش فردوسی را در استحكام بخشیدن به زبان فارسی چه به واسطه حفظ قصه‌های قدیم و چه در بعد پرداختن به ادبیات باستانی در معنای آن روزگار، مهم می‌داند.

 

مسكوب، شاهنامه‌پژوه نوگرا

كمتر كسی است كه بر اهمیت دیدگاه‌ها و آثار شاهرخ مسكوب در زمینه شاهنامه تردید داشته باشد. طبعا آنچه این اهمیت را برمیسازد، بیش از هر چیز بر دانش توامان مسكوب در دو حوزه ادب كهن فارسی و نظریه ادبی جدید استوار است. مسكوب را بالطبع باید در زمره شاهنامه‌پژوهان نوگرای ایرانی قرار داد و این نوگرایی را پای دیدگاه‌های مدرن او گذاشت. مسكوب چند كتاب مهم در زمینه شاهنامه فردوسی دارد كه عبارتند از «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار، سوگ سیاوش: در مرگ و رستاخیز، ارمغان مور: جستاری در شاهنامه، ‌درآمدی بر اساطیر ایران و شاهنامه در دو بازخوانی (یادداشت‌های شاهرخ مسكوب بر شاهنامه‌های بروخیم و مسكو)».

 

تصویر معاصر فردوسی در یادداشت‌های امروزین

«شاهنامه در دو بازخوانی» عنوان كتابی است حاوی یادداشت‌های شاهرخ مسكوب بر شاهنامه فردوسی كه نام مهری بهفر شاهنامه‌پژوه جوان را به عنوان ویراستار روی جلد دارد. این كتاب حاصل مطالعات مولف در دوره‌های مختلف است كه البته مسكوب یك دوره 5 ساله در اواخر دهه 20 تا اوایل دهه 30 و نیز دوره‌ای بعد از انقلاب را به‌طور مشخص به عنوان زمان‌هایی برشمرده كه یادداشت‌‌های این كتاب را نوشته است. بنا به آنچه نقل می‌شود، شاهرخ مسكوب یك دوره 6ساله در سال‌های 1327 تا 1333 در ایران را مصروف شاهنامه‌خوانی حاشیه‌نویسی بر آن می‌كند سپس ادامه كار 25 سال بعد از آن یعنی سال 1358 دنبال میشود؛ به این صورت كه در زمان خواندن شاهنامه و در حاشیه آن به تبع تاثیراتی كه از آن می‌گرفته، یادداشت‌هایی می‌نوشته كه بعدها منجر به انتشار كتاب «شاهنامه در دو بازخوانی» شده است. در این كتاب نیز رد نگاه نوگریانه و خوانش مدرن مسكوب از اثر مهم و ماندگاری چون شاهنامه را می‌توان رصد كرد؛ چنانكه تو گویی به جای بردن قلمرو تحلیل‌ها به زمان فردوسی، تو گویی او و متن اثرش را به زمانه ما احضار می‌كند و با مفاهیم امروزی مورد قرائت قرار می‌دهد. بنا به استدلال مسكوب در این كتاب، اهمیت كار فردوسی را نباید در سخن‌سرایی منظوم او در باب اساطیر از یادرفته و تنها با هدف احیای آنها دانست بلكه فردوسی كوشیده است تا معنای درونی و ناخودآگاه تاریخی انسان را در سخنی با ساختار زیبایی‌شناسانه عصر بازبتاباند. آنچه به آثار مسكوب در باب شاهنامه تشخص می‌دهد،تصویر معاصری است كه او با ابتنا به آموخته‌ها و تجربه‌های امروزین خود از فردوسی ارایه می‌دهد.

 

از زیست فردوسی تا واكاوی ولایت شیعی

«مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار» اثر «شاهرخ مِسكوب» را باید در زمره قابل‌اعتناترین كتاب‌های تحلیلی و پژوهشی پیرامون روایت حماسی/اسطوره‌ای رستم و اسفندیار قرار دارد. كتاب شامل 5 بخش است. بخش نخست آن با مقدمه‌ای در باب زیست خالق شاهنامه، مذهب او و نیز باوری كه او درباره انسان دارد، آغاز میشود. این كتاب همچنین موضوع مهم دیگری از شاهنامه را هم دستمایه قرار می‌دهد و آن مفهوم «فر» است و اقسامی از آن كه موجودیت دارد. مسكوب این بخش را در بطن تاثیری بررسی كرده است كه معتقد است فردوسی از اوستا گرفته. زندگی و پادشاهی كیخسرو، ولایت و ولی در مكتب تشیع و تصوف با توجه به آیات قرآن و احادیث و نظریات عرفا، تطبیقی بین انسان فرهمند و ولی و ... از دیگر مباحث این كتاب است.

 

اسطوره‌ای دانستن هر روایت اصیل

مجموعه‌ «از اسطوره تا حماسه» اثر سجاد آیدنلو شامل هفت گفتار است كه ابعاد اساطیری و آیینی شاهنامه را دربر می‌گیرد. دیدگاهی كه در این هفت مقاله مستقل محور قرار می‌گیرد قائل به پشتوانه اساطیری مقوله حماسه است. براساس استدلال كتاب «از اسطوره تا حماسه» هر روایت حماسی زمانی اصیل شناخته می‌شود كه خاستگاه و پشتوانه اساطیری داشته باشد. در مجموع باید گفت كه در كتاب آیدنلو سابقه و منشأ اساطیری آیینی چند شخصیت و نیز بن‌مایه و آنچه جنبه‌های داستانی شاهنامه را میسازد در متن سنت حماسی ایران دستمایه قرار گرفته است. آیدنلو حالا تازه در آستانه 40 سالگی است و به رغم اینكه در قیاس با شاهنامه‌پژوهان كه عمدتا افرادی باتجربه و مسن‌تر هستند به طرز آشكارا و محسوسی جوان است اما از كتابش به عنوان یكی از آثار مهم این سال‌ها در باب شاهنامه فردوسی یاد میشود. عناوین هفت مقاله این كتاب عبارتند از «ارتباط اسطوره و حماسه بر پایه شاهنامه و منابع ایرانی، فرضیه‌ای درباره مادر سیاوش، نشانه‌های سرشت اساطیری افراسیاب در شاهنامه، نوشدارو چیست؟ اسب دریایی در داستان‌های پهلوانی، جام كیخسرو و جمشید (همراه با مستدرك این مقاله) و ترنج بویا و به زرین». نویسنده در هر یك از مقالات كوشیده موضوع را از زوایای گوناگون و با ذكر ماخذ و مستندات بررسی كند. در این نوشتار هر یك از جنبه‌های شكلی و محتوایی اثر در دو بخش، بیان امتیازات و بیان كاستی‌ها، بررسی و در پایان پیشنهادهایی برای مطلوب‌تر شدن كتاب ارایه شده است. كتاب «از اسطوره تا حماسه» در سال 1387 در جایزه جلال آل‌احمد یكی از آثار شایسته تقدیر شناخته شد.

 

كتابی برای دانشجویان در 10 جلد

«نامه باستان» كتابی است از میرجلال‌الدین كزازی در شرح و گزارشِ شاهنامه فردوسی. این كتاب كه عبارت «ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی» برای عنوان فرعی آن در نظر گرفته شده و روی جلد آن دیده می‌شود مشتمل بر 10 جلد است و بیشتر كاربرد آكادمیك دارد و به عنوان منبع درسی دانشجویان زبان و ادبیات فارسی در مقاطع مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. دانشجویان زبان و ادبیات فارسی در مقطع دكتری و كارشناسی ارشد از این كتاب به عنوان منبع اصلی درس مربوط به شاهنامه استفاده می‌كنند و دانشجویان كارشناسی به عنوان منبع فرعی در درس‌هایی چون «متون نظم(۲)، رستم و سهراب و رستم و اسفندیار».

 

كزازی در این كتاب در تفسیر ابیات و تحلیل داستان‌های شاهنامه از علوم مختلف و دیدگاه‌های گوناگونی بهره برده است كه از آن میان می‌توان به استفاده او از واژه‌شناسی، ریشه‌شناسی، اسطوره‌شناسی، نمادشناسی، سبك‌شناسی و زیبایی‌شناسی اشاره كرد. در كتاب مطالب مختلفی می‌خوانید كه بخش قابل‌توجهی از آن به شخصیت‌های شاهنامه می‌پردازد. كیومرث، هوشنگ، تهمورث، جمشید، ضحاك، فریدون، منوچهر، تهماسب، كیقباد، كیكاووس، سیاوش، كیخسرو، سهراب و... از آن جمله‌اند. عناوین جلدهای 10گانه كتاب عبارتند از «از آغاز تا پادشاهی منوچهر، از آغاز پادشاهی نوذر تا پایان رستم و سهراب، داستان سیاوش، از داستان فرود سیاوش تا داستان اكوان دیو، از داستان بیژن و منیژه تا آغاز پادشاهی لهراسب، از پادشاهی لهراسب تا پادشاهی داراب، از پادشاهی اسكندر تا پادشاهی بهرام گور، از پادشاهی یزدگرد تا پادشاهی هرمزد، از پادشاهی خسرو پرویز تا پادشاهی یزدگرد و جلد آخر كه نمایه‌ای برای گزارش بیت‌های ۹ جلد پیشین است.

 

نسخه‌ای علمی، انتقادی و تحقیقی

بین شاهنامه‌هایی كه در بازار كتاب موجود است از شاهنامه تصحیح دكتر جلال خالقی مطلق به عنوان پیراسته‌ترین و علمی‌ترین چاپ شاهنامه نام برده می‌شود. این چاپ را كه جدیدترین تصحیح شاهنامه شناخته می‌شود، ویژگی‌های خاص خودش را دارد. از جمله اینكه در آن 16 دست‌نویس شاهنامه دستمایه قرار گرفته است كه در میان این 16 نسخه، نسخه فلورانس هم دیده میشود. نسخه فلورانس قدیمی‌ترین نسخه شاهنامه شناخته میشود و قدمت آن به سال 614 هجری قمری برمی‌گردد. روش تصحیح خالقی را - آن‌طور كه خود او هم بر آن تاكید داشته- روشی «علمی، انتقادی و تحقیقی» می‌دانند. برای هر یك از این 3‌جنبه میتوان دلایلی ذكر كرد. شاهنامه تصحیح جلال خالقی مطلق از آن جهت علمی است كه نسخه‌های خطی زیادی در آن مورد بررسی قرار گرفته و گزارش شده است. همین‌طور در انتقادی دانستن آن باید گفت كه از نویسش دشوارتری بهره برده و نیز از آن جهت باید آن را تحقیقی دانست كه در ارتباط با نكات مختلف و جزییات فراوانی از شاهنامه یادداشت‌های توضیحی قابل‌اعتنایی دارد. البته ناگفته نماند كه این تصحیح بیشتر به درد رویكردهای پژوهشی و نسخه‌شناسانه می‌خورد برای مخاطبان عام‌تر كه صرفا دغدغه شاهنامه‌خوانی دارند، چندان راهگشا نیست. البته مصحح بعد از انتشار این نسخه از شاهنامه، كتابی از متن شاهنامه را نیز بدون پانویس‌ و خالی از توضیحات انتقادی منتشر كرد كه از آن به عنوان چاپی مناسب برای كسانی كه هدف‌شان صرفا شاهنامه‌خوانی و لذت بردن از آن است، یاد میشود. چاپی كه مقدمه مفصلی دارد كه هم سبب آشنایی خواننده كمتر آشنا با فردوسی می‌شود و هم او را به فراگیری مهارتی فرا می‌خواند كه با اتكا به آن بتواند كتاب فردوس را به دور از غلط‌خوانی‌های متداول مطالعه كند.

 

دست‌مایه پژوهش، محرك خلاقیت

«شاهنامه با تصحیح انتقادی و شرح یكایك ابیات» اثر مهری‌ بهفر از آن كتاب‌هایی است كه علاوه بر جامعیتی كه دارد، برای خود اهالی ادبیات خلاقه، یعنی كسانی كه دستی بر آتش سرودن شعر، نوشتن داستان یا حتی كسانی كه به‌طور حرفه‌ای مخاطب ادبیات كلاسیك فارسی هستند، كتاب مهمی است. كتاب البته این اندازه از راهگشایی را از همان جامعیت خود می‌گیرد؛ جامعیتی كه با دانش و تدقیق مصحح، تك‌تك ابیات شاهنامه را شامل می‌شود و از این منظر برای هر خواننده‌ای با هر میزان مطالعه در باب ادبیات كلاسیك و خاصه شاهنامه فردوسی، كتابی مهم است. كتابی كه هم می‌توان به پژوهشگران توصیه‌اش كرد، هم به دانشگاهیان، هم به نویسندگان و شاعران و هم به مخاطبان جدی و حرفه‌ای ادبیات اعم از كلاسیك و مدرن. بهفر در مورد كار خود گفته است: «وقتی با متونی سر و كار داریم كه پیش از عصر چاپ پدید آمده‌اند و نسخه مورد تایید مولف یا نسخه دست‌خط مولف آن وجود ندارد، چه خواننده عادی باشیم چه محقق حتما لازم است متنی را در دست داشته باشیم كه تصحیح انتقادی، یعنی تصحیح علمی و غیر ذوقی و غیر دلبخواهی شده باشد همچنین ضبط‌های دیگر نسخه‌ها را نیز در اختیار بگذارد.» حرف‌هایی كه به خوبی ضرورت نگاه انتقادی به متن كهن و قرائت حاصل از این نگاه انتقادی را نزد راوی حكایت می‌كند. اگر بناست چند كتاب مهم از میان انبوه آثار مربوط به فردوسی را به كسی پیشنهاد كنیم، قطعا یكی از مهم‌ترین آنها «شاهنامه با تصحیح انتقادی و شرح یكایك ابیات» مهری بهفر است.

منبع: روزنامه اعتماد

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما