مصاحبه با اسد‌الله عبدلی آشتیانی درباره کتابچه نخستین بودجه حقوق و مستمریات مجلس شورای ملی
|۱۳:۷,۱۳۹۹/۲/۲۳| بازدید : 169 بار

 

کتاب حاضر به تحقیق و تصحیح اسد‌الله عبدلی آشتیانی می‌باشد و اخیراً از طرف کتابخانه مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

مصاحبه حاضر به مناسبت هفتمین همایش تاریخ مجلس برگزار‌شده در روز سه‌شنبه،‌ 12 آذر 1398 و مراسم هم‌اندیشی پژوهش در کتابخانه مجلس؛ گام‌های پیش‌رو برگزار‌شده در روز چهارشنبه،‌ 11 دی 1398، در کتابخانه مجلس برگزار شد،‌ صورت پذیرفته‌ است.

 

                                                                                                                                                   

 

تعریف بودجه چیست ؟

در یک تعریف کلی، بودجه، سندی است که کلیه عایدات و مخارج یا به صورت ساده‌تر دخل و خرج مملکت را برای مدتی معین که معمولاً یک سال شمسی است، پیش‌بینی و مصوب می‌کند. که این یکسال  مدت مزبور را سنه مالی می‌گویند. که نهایتاً باید به تصویب مجلس (قوه مقننه) برسد. اجرایی‌شدن بودجه و توازن در آن، بستگی به تأمین منابع دولت دارد که از طریق اخذ مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم و سایر منابع دیگر درآمدی، حاصل می‌شوند.

 

 

لطفاً مختصری از تاریخچه بودجه‌ریزی در ایران قبل از مشروطه  بیان فرمایید؟

بشر در طول مسیر تاریخ و تشکیل حکومت به عنوان تنها حافظ مدنیّت یک قوم یا ملّت، بودجه‌ریزی و محاسبه «دخل و خرج» را مهم دانسته و برای به سامان رساندن نظم و گردش امور، بودجه‌ریزی  نقشی اساسی و غیرقابل انکار ایفا نموده است. چرا که بدون مدیریت کلان مالی هدایت جامعه غیر ممکن و امکان‌ناپذیر بوده است. بدین مناسبت  بودجه جایگاه خود را در سرلوحه کار حاکمان و مسئولین سیاسی جامعه در درازای تاریخ  بشر حفظ کرده است و اکنون تبدیل به دانشی بسیار تخصصی و عملی گردیده است. نهایتاً اینکه بودجه مهمترین سند جامع مالی دولت محسوب می‌شود.

 

 

فلسفه وجودی بودجه و رابطه آن با برنامه‌ریزی چگونه است؟

انسان  همواره  نیازهای خود را از طبیعت تأمین می‌کرده است. نیازهای نامحدود بشری در مقابل منابع محدود طبیعی، انسان را واداشت تا با به‌کارگیری نیروی تعقل و برنامه‌ریزی در پی رفع نیازهای خود برآید. هر بودجه، وضعیت مالی دولت را به مدت یکسال خورشیدی پیش‌بینی می‌کند، و مهمترین سند جامع دولت است که از طریق آن می‌تواند سیاست‌های خود را برای هدایت فعالیت‌های اقتصادی اجتماعی و فرهنگی عمل نماید. درنهایت، بودجه‌ریزی نوعی قدرت و حاکمیت دولت را به نحو مطلوب در انجام وظایف خود ممکن و میسر می‌سازد.

 

 

آیا بودجه عمرانی در قبل از مشروطه وجود داشت؟

قبل از مشروطیت بودجه  بستگی کامل به اوضاع حکومت داشت. هر گاه  حکومت مرکزی قدرت و اعتباری داشت، همچنین حکام ایالات و ولایات که نماینده شاه محسوب می‌شدند. با اقتدار و شایستگی، محل مأموریت خود را اداره می‌کردند  و مالیات‌ها را از مالکین و خوانین و عشایر و اصناف وصول می‌نمودند، بودجه تعادل داشت، البته بیشترین پرداخت‌ها شامل پرداخت حقوق و مستمریّات بود، و برنامه عمرانی در آن دیده نمی‌شد، و معمولاً دخل و خرج با هم برابر بود تا کسری در آن وجود نداشته باشد.

 

 

اگر به هر دلیلی عواید یا دخل بیشتر از خرج بود اضافه آن به چه شکلی محاسبه می‌شد؟

اگر عواید حاصله مقداری زیادتر از مخارج بود، اضافه آن به خزانه شاهی  می‌رفت، چنانکه در قسمتی از سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، عواید بیشتر از مخارج بوده است. این بدان معنی  که در این دوره  توازنی در دخل و خرج وجود داشته است.

 

 

آفات بودجه‌ریزی کهن چه بود یا چه عواملی باعث تهدید عواید بودجه قبل از مشروطیت بود؟

دو عامل مهم عواید حکمرانی و سلطنت را مورد تهدید جدی قرار می‌داد. خشکسالی و جنگ‌های درازمدت باعث نرسید عایدات برای حکومت مرکزی می‌شد و بالطبع تهدید جدی برای بودجه در گذشته محسوب می‌شد. چون اساساً تحصیل مالیات از کشاورزان و زمینداران بزرگ بود. البته صاحبان حِرف شهری هم از پرداخت‌کنندگان مالیاتی عمده بودند که آن هم بخش مهم و قابل ملاحظه آن وابستگی تام و کمال با کشاورزی و ابزار و اداوات آن داشت. که به نحوی با زمین و زراعت مرتبط می‌شد. البته عامل سومی هم نقش داشته که تجارت و تبادل کالا در واردات و صادرات و گمرکات بود که در اواخر دوره ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار نقش عمده‌ای در عایدات دولتی محاسبه می‌شد. که یکی از شروط وام از دول خارجی خصوصاً روس‌ها واگذاری عایدات گمرکات به آنها بود. و این نشان از اهمیت و جایگاه آن در جمع و خرج  مملکت بوده است.

 

 

روش نوشتن کتابچه‌های دخل و خرج یا دستورالعمل که نوعی نوشتن بودجه محسوب می شد چگونه بود؟

حکام ولایات و ایالات هر ساله از مردم ساکن مناطق تحت حکومت خود مالیات‌های مستقیم و عوارض گمرکی به صورت جنسی و نقدی دریافت می‌کردند، و از این مقدار، سهمی معین برای حکومت مرکزی که در رأس آن شاه قرار داشت، می‌کردند. از نظر تفکیک قوا، مرزی میان هیئت دولت و مقام سلطنت وجود نداشت و مردم به‌عنوان رعیت و زیردست و فرمانبر،  و مهمترین تأمین‌کنندگان مالیات، هیچ‌گونه نظارتی بر امور دخل و خرج کشور نداشتند، زیرا شاه، اجازه دخالت به هیچ کسی در هیچ‌ یک از امور حکومت را نمی‌داد. براساس اسناد و مدارک تاریخی بازمانده از امور مالی و بودجه‌ای که در قالب «کتابچه‌های جمع و خرج و دستورالعمل» موجود است و توسط مستوفیان دفتر استیفای ایالتی و ولایتی با خط سیاق ترسیم و تنظیم گردیده، می‌توان به تنظیم و نوع بودجه‌ریزی در نظام سلطنتی قبل از مشروطه پی‌برد، و نحوه کارکرد دخل و خرج در موارد مذکور را مورد دقت نظر و محاسبه قرار داد.

 

شیوه کار مأمورین مالیه بدین‌گونه بوده که مستوفی هر ولایت و ایالت (شهرستان و استان) کتابچه‌ای را به‌عنوان بودجه دخل و خرج منطقه خود با تمام جزییات تنظیم می‌کرد، و خود وی زیرنظر مستوفی‌الممالک (وزیر دارایی کل) که ریاست دفتر استیفا را برعهده داشت، یا معاونش (وزیر دفتر یا  معاون مالیه) انجام وظیفه می‌‌نمود. در مواردی که والی محلی یکی از شاهزادگان درجه اول بود، از جانب وی پیشکار مالیه تعیین می‌شد و مسئول اجرای کتابچه و یا دستور‌العمل ولایت بود. گاهی دولت برای رعایت حیثیت شاهزادگان والی و حاکم، شخصی دیگر را به‌ سمت پیشکاری تعیین می‌نمود که در این قبیل موارد، مسئولیت متوجه والی نبود، و پیشکاری که دفتر استیفا او را معین کرده بود، مسئول اجرای دستورالعمل و ارائه  حساب و کتاب بود. این کتابچه‌ها به‌صورت سیاهه‌نویسی تنظیم می‌شد و به دفتر استیفای مرکز ارسال می‌گردید، که پس از تأیید مستوفی‌الممالک یا وزیر دفتر، به صحّه و تأیید شاه نیز می‌رسید و اجرایی می‌شد. این مورد بیشتر شامل پرداخت حقوق و مستمریّات بود، همانطور که ذکر آن رفت در این موضوع مشخص  برنامه عمرانی در آن دیده نمی‌شد، و معمولاً دخل و خرج با هم برابر بود تا کسری در آن وجود نداشته باشد.

 

 

مستوفیان به عنوان مهمترین نویسندگان کتابچه‌های دخل و خرج و تنظیم کنندگان اسناد دولتی یا رسمی در تنظیم  عایدات و مخارج چگونه و در کجا مشغول به نوشتن و محل کار آنها کجا بوده الست؟

پیش از مشروطیت وظیفه مستوفی دریافت  مالیات و نظارت بر خرج بود. البته این مهم  زیر نظر شخص شاه انجام می‌گرفت و برای وصول مالیات هر ولایت مستوفیانی در تهران بودند که بموجب فرمان شاه به این سمت منصوب گشته و زیر نظر یکنفر که بنام « وزیر دفتر» نامیده می‌شد به تحصیل مالیات ایالات و ولایات می‌پرداخت. کار مالیات کشور را مستوفیان در منازل خود انجام  داده و هفته‌ای یک روز نیز در منزل وزیر دفتر جمع شده به تنظیم و تنسیق امور می پرداختند. حتی اسناد خرج را جزوی از مجموعه بایگانی خود می‌دانستند و به کسی جز مستوفی‌الممالک که رئیس همه آنها بود پاسخگو نبودند. البته این موارد  هر چه به اواخر قاجار می‌رسد بیشتر و چشمگیر‌تر از قبل بوده است.

 

 

تامین‌کنندگان اصلی مالیات و عایدات برای حکومت قبل از مشروطه توسط چه گروههایی صورت می گرفت؟

 قبل از مشروطه اخذ مالیات‌های جنسی و نقدی از کشاورزان و صاحبان حِرف و مشاغل شهری و همچنین گمرکات امکان تحصیل آن بود، که توسط مستوفیان هر ایالت و ولایت گرفته می‌شد، و سپس به مرکز ارسال می گردید. البته بعد از کسر مخارج ایالتی و ولایتی مملکت که توسط پیشکاران و سررشته داران و مستوفیان محاسبه و اعمال می شد. البته مالیات از صنوف و حِرف شهری از دوره ناصرالدین شاه قاجار به صورت جدی و نظام‌مند در دستور کار قرار گرفت که قبل از آن به این صورت نبود. البته مالیات سرانه، احشام، املاک و چند نوع دیگر هم بود که مثل دو عامل اصلی عایدات عمده یعنی  مالیات املاک زراعی و عایدات گمرکات  قابل ملاحظه نبود.

 

 

قبل از مشروطیت عایدات مهم کشور کدام بودند که توسط مستوفیان گرفته می‌شد و مسئولیت مستوفی‌الممالک در ساختار مالیه چگونه بود؟

همانطور که گفته شد برای اداره مملکت دو عایدی مهم وجود داشت. یکی مالیات املاک زراعی و دیگری عواید گمرکی  در دولت قاجار، همانند  سلسله‌های دیگر حکومت‌گر در ایران  مدیریت مالی بر عهده شخص مستوفی الممالک بود که مامور توازن بین دخل و خرج مملکت محسوب می‌شد و  تا نهضت مشروطه بر اساس خدمات رسمی مستوفیان رسمی دفتر استیفا اداره می‌شد. مستوفیان کتابچه‌های دخل و خرج هر محل را که عبارت از مالیات‌های مستقیم بود تعیین می‌کردند و از مستوفیان ایالتی و ولایتی می‌خواستند که آن‌ها را دریافت  دارند. و سپس مخارج را از عایدات آن کم می‌کردند.

 

 

مخارج مورد نظر که بخش بزرگی از عایدات را در بر می‌گرفت  چند نوع بودند؟

مخارج دو نوع بود:

اوّل مخارج ولایتی: که عبارت از حقوق مستخدمین و صاحبان مستمری و وظیفه و تخفیفات محلی بود.

 دوّم مصارف دیوانی:  مشتمل بر مخارج قشونی و حقوق و مستمری اشخاصی که اهل محل نبوده و بر حسب تقاضای خودشان به خرج  محل منظور می‌گردید.

 

 

اولین و قدیمی‌ترین اصلاح بودجه بر اساس مستندات تاریخی چه زمانی اتفاق افتاده است یا به تعریف دیگر آیا اصلاح مالی و دخل و خرج کشور قبل از مشروطه مورد برسی و دقت نظر قرار گرفته است‌؟

بر اساس مستندات تاریخی کتابچه جمع و خرج ممالک محروسه ایران  در سال 1255 هجری قمری برابر با 1218 خورشیدی مربوط به عصر محمد شاه قاجار موجود است که مربوط به قبل از مشروطه است. که با این عناوین شروع شده است:

« محمد شاه قاجار - کتابچه جمع و خرج ممالک فخیمه الاجاره ایران صانها الله تعالی عن طوارق الحدثان مطابق معامله عهد دولت جاوید مدت سلطان عادل شاهنشاه » و در صدر جدول‌کشی آن اینگونه شروع شده است: «بسم الله مالک الملک صورت جمع و خرج ولایات آذربایجان ابوابجمعی نواب مستطاب شاهزاده قهرمانمیرزا » که مقادیر نقدی آن  بر اساس دینار و تومان و مقادیر جنسی آن بر اساس من و خروار محاسبه شده‌ است. از ویژگی‌های سند مزبور این است که برای نشان دادن مبالغ ـ برخلاف روش متداول در آن‌ زمان که از علائم خط سیاق استفاده می‌شده و تا اوایل مشروطیت نیز معمول بوده ـ از اعداد ریاضی و جدول بندی چند ستونی استفاده شده است. که تا آن تاریخ دیده نشده است وجود این کتابچه دخل و خرج  نشان می‌دهد که از گذشته‌های دور نیز تا چه حدی برای  دخل و خرج یا بودجه، اهمیت قائل می‌شده‌اند. و افرادی در فکر اصلاح و به روز کردن بودجه‌ریزی بر اساس اصول علم جدید بوده اند و نشان از اهمیت حساب و کتاب و تنظیم بودجه دوره قاجار دارد.

 

البته اصلاحاتی در دوره صدارت  میرزا تقی خان امیر کبیر فراهانی صورت پذیرفت بطوری که بودجه‌ای که در زمان صدارت این مرد بزرگ نوشته و اجرایی شد یکی از متوازن‌ترین و متعادل‌ترین بودجه قبل از مشروطیت است که  از انضباط مالی بسیار بالا یی در دوره قاجار محسوب می‌شود. همچنین  در دوره صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار هم  که خود رجالی روشن بین و مصلح بود. او نیز  توازن در دخل و خرج مملکت را پیگیری نمود و همانند میرزا تقی خان  فراهانی در فکر اصلاح نظام مالیه  بود. که اندیشه‌های او نیز همچون سلف خود ره به جایی نبرد. از این به بعد  تا انقلاب مشروطیت تحولی در نظام بودجه‌ریزی کشور صورت نپذیرفت. هر چند در دوره مظفرالدین شاه خارجی‌ها و خصوصاً  بلژیکی‌ها مأمور اصلاح نظام مالی ایران بودند. باز با مقاومت سخت مستوفیان روبرو شدند.که این اصلاحات را برنمی تافتند.

 

 

بعد از استخدام خارجیان در بودجه‌نویسی چه اتفاقی افتاد؟

همانطور که در بالا متذکر شدم روشنفکران ایرانی از زمان عباس میرزا به بعد در فکر اصلاح  نظام مالی بودند که به دلایل مختلف و خصوصاً استبدا شاه و شاهزادگان هر بار این مهم به بوته فراموشی سپرده شد. اما نظام مالیه و دیوان استیفا در عصر قاجار تا تأسیس نظام مشرطیت، با تکیه و بر اساس دستورالعمل و کتابچه‌های دخل و خرج معمول عصر قاجار به همان شیوه کهن، فعّال بود. بعد با استخدام و بکار‌گیری مستشاران مالی خارجی امثال مسیو نوز بلژیکی و مورگان شوستر و دکتر میلسپو امریکایی و هم‌زمان با منسوخ‌شدن؛ و الغای تیولداری و مستمری و حذف حساب سیاق که مهمترین ابزار کار حسابداری کهن در دست مستوفیان بود، دخل و خرج کشور به شیوه نوین و با  تلاش پیگیر و مجدانه رجال کاردان امثال تقی‌زاده ، وثوق السلطنه، صنیع الدوله و کسان دیگر  به ثمر رسید.

 

 

 

بودجه در ایران بعد از مشروطیت چگون شکل گرفت؟

قبل از انقلاب مشروطیت، واژه «بودجه»  در زبان فارسی به‌کار نمی‌رفت. چون قانون اساسی ایران از نمونه قوانین بلژیک و فرانسه اقتباس شده بود، این واژه وارد قانون محاسبات عمومی ایران گردید و تا اکنون مورد استفاده قرار گرفته است.

از سال 1285 خورشیدی با تصویب قانون اساسی، مجلس تنها مرجع تصویب‌کننده بودجه شناخته شد.

یکی از اقدامات مهم بعد از پیروزی مشروطیت، تهیه و تصویب قانون اساسی در 14 ذیقعده 1324 (8 دیماه 1285 خورشیدی) بود. بیش از 28 اصل از قانون مذکور، مربوط به مسائل اقتصادی محسوب می‌شد: که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با بودجه و مسائل اقتصادی آن ارتباط داشت، حتی بعضی از اصول قانون اساسی به‌ صورت مستقیم با بودجه ارتباط داشت. مثل قوانین مالیات‌ها و دیوان محاسبات - دولتمردان مشروطه و نخبگان سیاسی کشور کوشیدند با ایجاد تغییراتی بنیادین در کتابچه‌های دخل و خرج و بودجه‌ریزی کشور، نظام مالیه قبلی را وادار به اصلاح و عیوب آن را برطرف کنند و بدین‌منظور اقداماتی برای نظام پرداخت و هزینه‌ها ایجاد کردند. از آنجا که ساختار مالیه عصر قاجار معایبی فراوان داشت و دخل و خرج کشور غیرشفاف و تا حدودی نامنظم بود.

 

 

بودجه در مجالس اول و دوم چگونه بود؟

دوران مشروطه و به‌خصوص مجالس اول و دوم از نظر مالیه عمومی، دوران گذار نظام غیرمتمرکز را به‌همراه داشت. در این زمان، مجلس و دولت هم‌زمان می‌کوشیدند تا از اختیارات حکام ولایات و ایالات کاسته و اخذ مالیات را که مهمترین عایدات(دخل)دولت بود، به گروهی از مأموران مالیه که از مرکز فرستاده می‌شدند، بسپرند، اما به دلایل گوناگون و ازجمله حاکمان مستبد که همچنان در صدر امور باقی بودند و مناسب نبودن راه‌های مواصلاتی و اغتشاشات، وصول بسیار دشوار بود، و درنتیجه، مالیات‌ها به‌درستی اخذ نمی‌گردید و به‌موقع به مرکز فرستاده نمی‌شد.بدین جهت  عدم تحقق نظرات مصلحان مالی همراه با خرابی اوضاع اقتصادی و اجتماعی، افول اوضاع سیاسی و فرهنگی را به‌همراه داشت. مجالس اوّل و دوّم به‌رغم تصویب قوانینی مدرن و اصلاحی و حتی استفاده از کارشناسان خارجی، کاری از پیش نبرد و نتوانست یک نظام بودجه‌ای متمرکز ایجاد کند و تا سال 1306 خورشیدی، این مهم به انجام نرسید.

 

 

در مشروطه  چه تحولی در بودجه‌ریزی  انجام پذیرفت؟

پس از انقلاب مشروطیت، بودجه از شاه گرفته شد و به نمایندگان ملّت یعنی مجلس شورای ملی واگذار گردید. تصویب قانون محاسبات عمومی، باعث ایجاد تغییر و تحول زیادی در تهیه و تنظیم بودجه گردید. زیرا بودجه طی اصول 94 تا 102 متمم قانون اساسی، تعیین هر نوع مالیات موکول و مشروط به تصویب مجلس شورای ملی شد و برابر اصل 96 همان قانون، میزان مالیات را همه ساله مجلس تصویب و معین می‌کرد. اعضای دیوان محاسبات موظف گردیدند که اوراق سند خرج محاسبات کلیه ادارات دولتی را گردآوری نموده، و صورت کلیه محاسبات مملکت رابه ملاحظات خود به مجلس تسلیم نمایند.

 

 

اصلاحات مالی مجلس اول شورای ملی چگونه  بود؟

با برقراری حکومت مشروطه در ایران، علاوه بر تحولات دیگر، مبدأ تغییرات اقتصادی و مالی و بودجه گردید. در این دوره  تصویب بودجه از شاه گرفته شد و نمایندگان مجلس شورای ملی واگذار گردید به دنبال آن  نظام مالیه به کلی متحول شد. همچنین کمیسیون مالیه مجلس اوّل شورای ملی مهمترین کاری که انجام داد  تقلیل بودجه خرج و حذف کردن قسمت معتنابهی از «مستمریات» بود. بدین ترتیب توازن در دخل و خرج  بوجود آورد. در سال 1286 خورشیدی، مجلس شورای ملی برای توازن دخل و خرج کشور، بودجه دربار را از هشتصد هزارتومان در سال به پانصد هزار تومان تقلیل داد؛ همچنین از مستمری شاهزادگان مبالغ قابل ملاحظه‌ای کم کرد. کمیسیون مالی مجلس اول که به ریاست مشیرالدوله تشکیل شد و منشی آن وثوق‌الدوله، پس از صرف ماه‌های متوالی و بررسی‌های چند هزار «سند فرد دیوانی» که در آنها حقوق و مستمریات ثبت و ضبط می شد و در  در حقیقت ابلاغ حقوقات بود، مورد رسیدگی قرار دهد. و در نتیجه مقدار زیادی از آنها را تعدیل و کسر نمود. و در نهایت بجای 500 هزارتومان به  درباره  به دویست هزار تومان حقوق و مستمری  رأی داد. و این گام مهمی بود. در تعدیل بودجه آن زمان.

 

مهمترین کار کمیسیون مالی  مجلس اول تصویب قانون وظایف  یا مستمریات بود که در مقدمه آن چنین آمده است: وظیفه مرسومی است که به بازماندگان ارباب حقوق دیوانی از هر قبیل داده شود». این بدان معنی است که حقوق و مستمری در آن دوره نیز به اشخاصی داده می‌شده که همچنان در مشاغل خود باقی بودند، به بازماندگان‌شان تعلق می‌گرفته است.

 

آنچه از مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی مستفاد میگردد این است که تغییرات مهم انجمن مالیه مجلس اول در راه متمرکز شدن نظام مالیاتی، از بین ‌رفتن پیشکش حکام برای رسیدن به حکومت ایالات در عصر قاجار و به‌خصوص دوره مظفرالدین شاه قاجار بود که مظالم بسیاری را برای عامه مردم درپی داشت. ازجمله مبلغ «تفاوت عمل» بود. بدین معنی که: ستونی در دفترچه مالیاتی به این نام بود که در این ستون برای دهات خراب تخفیفی قائل می‌شدند و برای مزارع تازه آباد و جدید النسق به طور تخمینی مبالغی مالیات پیش‌بینی می‌شد حکام موظف بودند این تفاوت عمل را وصول کنند که از رسومات دیرین بود که حکام برای خود اخذ و دریافت می‌کردند و این مبلغ بسیار قابل توجه و مهم بود که بعد از مشروطه، حکام موظف به پرداخت این پول به خزانه بودند. تفاوت عمل، خود شامل پنج کتابچه می‌شد که عبارت بودند از:

کتابچه در دفتر دولتی که میزان مالیات معین دارد؛

کتابچه حاکم کل؛

کتابچه حاکم جزء؛

کتابچه مباشرین؛

کتابچه کدخدا.

اینکه گفته می‌شد تفاوت عمل در دستور‌العمل جمع شود، مربوط به کتابچه حاکم کل است و کاری که نمایندگان مجلس پیشنهاد داده‌اند، تفاوت عمل سه کتابچه حکام جزء، مباشرین و کدخداها را بردارند که باعث خوشحالی زیاد رعیّت می‌گردد.

 

 

اجزای وزارتخانه مالیه در مجلس اول دارای کدام ادارات بودند؟

1. ادارات مالیات

2. ادارات گمرکات

3. ادارات خالصجات

4. ادارات ضرابخانه

5. ادارات وظایف

6. ادارات تفتیش محاسبات.

 

ساختار اولین بودجه حقوقات و مستمریات قوی‌ئیل 1286 شمسی مصوب مجلس شورای ملی چگونه است؟

کتابچه مستمری وحقوقات قوی‌ئیل 1286 خورشیدی بر دو اصل پرداخت استوار است:

1.دستورالعمل یا بودجه 40 ولایت

2. متعلقین رکاب مبارک که کلیه افراد مرتبت با بیوتات سلطنتی را شامل می گردید. و حقوق و مواجب همراه با مخارج کامل دستگاه سلطنت بی کم و کاست را موظف به پرداخت بود.

  

 

ویژگی کتابچه بودجه حقوقات قوی‌ئیل 1286 خورشیدی در چیست؟

ازجمله ویژگی‌های کتابچه حقوقات آن است که پس از تشکیل اولین دوره مجلس شورای ملی و تصویب قانون اساسی در دی‌ماه 1285 خورشیدی، اولین برنامه و مهمترین مسئله‌ای که کانون توجه نمایندگان قرار داشت، برنامه اصلاح مالیه بود. اصلاح تقویت عایدات دولت و صرفه‌جویی در مخارج و حذف هزینه‌های اضافی دولتی و درباری و اصلاح نظام پرداخت حقوقات، از مهمترین دغدغه‌های نمایندگان مجلس اوّل و کمیسیون مالیه در مجلس بود. بر همین اساس، این کتابچه «اولین سند بودجه رسمی دولت» بود که در سال 1286 خورشیدی به تصویب نمایندگان رسید. از دیگر ویژگی‌های کتابچه مزبور این است که به خط سیاق تدوین و تنظیم گردیده است. همان‌طور که ذکر گردید، بودجه مجلس دوم به‌سال ایت‌ئیل 1289 خورشیدی مشهور به بودجه صنیع‌الدّوله به اعداد ریاضی و جدول‌کشی و تنظیم یافته و براساس بودجه‌های کشورهای اروپایی تنظیم گردیده است. این کتابچه فاقد تاریخ است و همان‌گونه که ذکر گردید، سال ترکی ـ مغولی قوی‌ئیل(گوسفند)1325 قمری برابر است با سال 1286 خورشیدی (1907میلادی) و با توجه به مشروح مذاکرات مجلس اوّل و دوم که در آن از بودجه قوی‌ئیل به کرات یاد شده، و مشروح مذاکرات که در همین تاریخ درباره تعدیل حقوق صورت گرفته. شکی نیست که تاریخ قوی‌ئیل همان 1286 است. در واقع این کتابچه بودجه را باید اولین بودجه تاریخی مصوب مجلس شورای ملی به خط سیاق دانست، و البته آخرین آن هم به خط سیاق در تاریخ پارلمان ایران است.

 

 

مقادیر نقد  حقوق و مستمریات چقدر است ؟

امّ الحساب یا حاصل جمع کل نقد بودجه 1286 برابر با3  کرور و 267 هزار و 520 تومان و 3903 دینار که معادل( 520/767/1 تومان و 3903 دینار) که به  دو قسمت عمده ذیل تقسیم گردیده است:

1.نقد متعلق به دستور‌العمل ولایات: 1 میلیون و 126 هزارو 714 تومان و 5497 دینار

2. نقد متعلق به رکاب مبارک: به مبلغ 640 هزار و 805 تومان و 8406 دینار.

 

 

نتیجه نظام بودجه‌ریزی در ایران از ابتدا تا مشروطه به طور مختصر چگونه بوده است؟

سیستم مالیاتی کشور و نظام خراج که از دوره‌های ساسانیان‌، توسط مستوفیان و منشیان مالیاتی اجرائی می گردید؛ در سلسله‌های و حکومت‌های بعدی نیز با همان شیوه‌های کهن استمرار یافت. اگر تغییرات محدودی در این زمینه اعمال می‌شد، عمدتاً منحصر به تغییرات اسامی یا ابداع مالیات‌های نوین بود. در عصر قاجاریه، علاوه بر دریافت  مالیات‌های گذشته، مالیات‌های متنوعی نیز پدیدار گشت. اما انقلاب مشروطه، سیستم استیفای کهن و حساب مالیاتی سیاق را کنار گذاشت و با سازماندهی نظام برنامه و بودجه کشور با سیستم مالیه نوین را شکل داد .

 

 

در پایان اگر مطلبی هست بفرمایید؟

در اینجا لازم می دانم از  همکاری خوب مسولین کتابخانه مجلس که در چاپ نخستین بودجه مصوب مجلس شورای ملی  همه نوع همکار و هم‌فکری نمودند سپاس ویژه داشته باشم. ریاست محترم کتابخانه مجلس جناب آقای عماد، دکتر ططری ریاست بخش اسناد، دکتر ایمانی و آقای سروری در دفتر پژوهش، آقای آل‌رضا در چاپ و نشر و سایر دوستان که در انجام این کار نقش داشتند تشکر وافر خود را ابراز دارم و توفیق همه آنها را از خداوند بزرگ خواستارم. همچنین از روابط عمومی کتابخانه و خصوصاً شخص جنابعالی جناب  آقای سائلی که این مصاحبه را انجام دادید تشکر ویژه داشته‌باشم . ممنونم

منبع: کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما