ناصر فکوهی: جهان پسا کرونا‌ ‌جدای از اخلاق زیستی نیست‌
|۹:۳۵,۱۳۹۹/۲/۳| بازدید : 182 بار

 

جلسه اول پیش‌نشست همایش «اخلاق، الهیات و بلایای فراگیر» به صورت وبینار توسط دانشگاه شهید بهشتی و با سخنرانی دکتر ناصر فکوهی با موضوع «فقر و اخلاق فرهنگی مدرن»، عصر روز گذشته برگزار شد.‌

 

دکتر ناصر فکوهی، استاد انسان‌شناسی دانشگاه تهران، در این جلسه غیرحضوری (وبینار) گفت: من به ماجرای کرونا از منظر جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی نگاه می‌کنم. بحث جهان پس از کرونا مرتب در حال تکرار شدن است. آیا ما واقعا می‌توانیم هر واقعه‌ای را به قبل و بعدش تقسیم کنیم؟ واقعه کرونا از بعضی لحاظ بسیارحاد بوده است و از بعضی لحاظ نه چندان. مجموع مبتلایان تا امروز حدود دو میلیون نفر هستند و در سطح جهان این بیماری حدود صد و هشتاد هزار نفر تلفات داشته است. از این منظر، این واقعه در حد یک فاجعه بسیار بزرگ از جمله کشتارهای سیاسی که در طول سه چهار سال اخیر در خاور‌میانه به ویژه یمن اتفاق افتاده یا حتی تلفات ناشیازبیماری و فقر و آلودگی آب و هوا در جهان نیست. تجربه اپیدمی‌های سابق هم نشان می‌دهد که بسیار بعید است موقعیتی که مثلا در آنفلوآنزای اسپانیایی داشتیم، در این بیماری به وجود بیاید. بنابراین فاجعه در درون خودش، فاجعه عظیمی نیست. اما اتفاق بسیارعجیب و فاجعه انگیزی که افتاده، این است که یک فلج گسترده‌ در سیستم جهانی ایجاد شده است. هرگز ندیدیم که همه چیز تعطیل شود و مردم در خانه‌ها اسیر شوند. این ماجرا در جنگ‌های جهانی هم سابقه نداشته است. اکنون آیا می‌توانیم از تغییر گروهی از نظام‌های مهمی که زندگی ما را اداره می‌کردند حرف بزنیم؟ یکی از این نظام‌ها، نظام اخلاقی است. به گمان من پاسخ، منفی است و بر اساس داده‌هایی که تا الان دارم، بعید می‌دانم چنین اتفاقی رخ دهد.‌

 

فقر و قرنطینه‌

وی افزود: سیستم اقتصادی بیشترین تأثیر را از این فاجعه گرفته است. بحثی وجود دارد که آیا اقتصاد باید باز شود یا نه. جالب است که جناح راست در آمریکا خواستار باز شدن اقتصاد هستند. اما یک تناقض اخلاقی اینجا وجود دارد؛ کسانی که حضورشان در اقتصاد بیشترین ضرورت را دارد، کسانی هستند که کمترین دستمزد را می‌گیرند؛ از جمله کارگران و همه کسانی که در شهر کار می‌کنند تا در شهر آب‌رسانی و برق‌رسانی شود یا سیستم حمل و نقل کار کند. اینان قشر ضعیف‌تر جامعه‌اند و اشراف و حتی کسانی که در طبقه‌بندی مشاغل در رده بالاتری هستند، بر خلاف فقرا، امکان رفتن به قرنطینه را دارند. قرنطینه، امروز یک استراتژی برای سالم ماندن است. اما یک رابطه مستقیم بین فقر و بیماری وجود دارد که همیشه هم وجود داشته است. این رابطه غیر اخلاقی است؛ ما باید برابری را افزایش دهیم. ویروس ایدز از آمریکا شروع شد و بعد از مدتی تبدیل به یک ویروس جهان سومی شد که بیشترین ضربه را در قاره آفریقا داشت؛ زیرا آنجا فقیرترین قاره بود و کمترین تجهیزات را برای مقابله با بیماری داشت. الان در شهرهای پرقربانی در آمریکا هفتاد درصد کسانی که از کرونا کشته شدند، سیاه‌پوستان هستند؛ در حالی که جمعیت سیاه‌پوست این شهرها عموما بیشتر از ۳۰ درصد نبوده (۱۳ درصد کل جمعیت این کشور) است. همین اتفاق در سطح جهان هم درحال رخ دادن است تا وقتی که واکسن تولید شود.‌

 

این استاد دانشگاه ادامه داد: اگر انتظارمان آن است که جهان بعد از کرونا یک جهان متفاوت باشد، من بعید می‌دانم. این جهان لزوما، یک جهان انسانی‌تر، اخلاقی‌تر و بهتر نخواهد بود. این آرزوی ماست ولی باید برای این آرزو کار و مبارزه کنیم، زیرا حتی قبل از کرونا، از چندین سال پیش، نسبت به خطراتی که امروز کره زمین و محیط‌زیست را تهدید می‌کند، هشدار داده شده بود. نسبت به این نظامی‌گری که در جهان وجود دارد و یکی از مراکزش آمریکاست، هشدار داده شده بود. وقتی جنگ به راه می‌افتد و مردم آواره می‌شوند، خطرات زیادی به وجود می‌آید. آوارگان امروز حتی سقفی بالای سرشان ندارند. ما در یک جهان نابرابر و تا حد زیادی بدون اخلاق زندگی می‌کنیم و این نابرابری، منشأ بلایایی است که یکی از آنها کرونا است. بین ابتلا به کرونا و فقر، یک رابطه مستقیم وجود دارد و ما از این رابطه بی‌خبر نبودیم؛ بنابراین نسبت به آن مسؤولیت اخلاقی داریم. این بیماری افراد ثروتمند و فقیر را به یک اندازه تهدید نمی‌کند.‌

 

نئولیبرالیسم و کرونا‌

فکوهی تأکید کرد: اگرخود فقیر را مسؤول فقرش بدانیم، کاملا غیر‌اخلاقی است. این نوعی نگاه داروینیسم اجتماعی به مسائل است. زندگی را مثل جنگلی می‌داند که همه در آن در حال رقابت هستند و نتیجه این تفکر چیزی است که به آن سرمایه‌داری نئولیبرال گفته می‌شود. در مقابل آن، سرمایه‌داری انسان‌محور است. در بحران کرونا این موضوع کاملا مشخص است. امروز، آمریکا به عنوان پیشرفته‌ترین کشور از بسیاری جهات، بزرگ‌ترین مرکز کرونا درجهان است. سیستم اقتصادی این کشور نئولیبرالی است. نتیجه آن که وقتی جامعه با بحران روبرو می‌شود، هیچ ابزار جدی‌ای برای دفاع ندارد و میزان مبتلایان به سرعت افزایش پیدا می‌کند. این سیستم دیگر نمی‌تواند بگوید من جهان سوم هستم و دموکراسی اینجا پیشینه ندارد. سرمایه‌داری نئولیبرالی این سیستم را به اینجا رسانده است. این را مقایسه کنید با کشورهایی که کمترین ضربه را خوردند، از جمله سوئد، آلمان و نیوزلند. حتی اگر این کشورها را با انگلستان، ایتالیا و اسپانیا مقایسه کنیم، می‌بینیم که سیستم بهداشتی آنها همه را در بر می‌گیرد و فقر اقتصادی، فرهنگی، رسانه‌ای را به حداقل و دسترسی را به حداکثر می‌رساند. جایی که سیستم اقتصادی، سیستم انسان‌محور است و به همه اهمیت می‌دهد، وضع بسیار بهتر است.‌‌‌وی تصریح کرد: آیا جهان پس از کرونا باید اخلاق ما را عوض کند؟ نه. اخلاق اصول پایدار و جهان‌شمول دارد و به سادگی عوض نمی‌شود. سبک زندگی و روش ما در مدیریت است که باید مورد سؤال قرار گیرد. اخلاق عمومی ما اساسش بر همبستگی و دلسوزی و کمک به همنوع و مبارزه با نابرابری و برای آزادی‌خواهی است. این نظام ارزشی پیش و پس از کرونا در جای خودش باقی می‌ماند و باید تقویت شود تا جلوی این فجایع گرفته شود.‌

 

گسترش نظام‌های اخلاقی‌

استاد دانشگاه تهران درباره وضعیت ایران توضیح داد: به طور کلی از شروع دهه هفتاد به نوعی گرایش به اشرافی‌گری در کشور وجود داشته است. با گشایش‌هایی که اتفاق افتاد، مردم شروع کردند به لوکس کردن سبک زندگی و مصرف بیهوده کردن. در همین شرایط امروز که تحریم هم هستیم، اگر به سایت‌های مختلف مراجعه کنیم، می‌بینیم مثلا مصرف سرانه آب یا برق در ایران از بالاترین مصرف‌ها در جهان است. سؤال این است: چرا؟ پاسخ روشن است: این رفتار در طول زمان شکل گرفته است. ۶۰ سال طول کشید تا در آمد نفتی، سبک زندگی ما را عوض کند. ما به جای استفاده از درآمد نفتی برای گسترش زیرساخت‌ها، حفاظت از محیط‌زیست و رفع نابرابری و غیره، مصرف‌گرایی را ترویج دادیم. الگوی ما سرمایه‌داری نئولیبرالی بوده است. کشورهای اسپانیا و ایتالیا که از بیست سال پیش شروع کردند به تضعیف بهداشت عمومی، امروز دارند جوابش را می‌گیرند. الگوی نئولیبرالی که ما داشتیم باعث تشدید فقر و نابرابری شده است و باید از آن عبور کنیم. در مقابل خصوصی شدن بخش بهداشت در ایران، مقاومت‌هایی شد و این باعث شد وضع بهتری داشته باشیم. جاهایی که اقتصاد خود را کاملا خصوصی کردند، وضعیت بدتری دارند. من فکر می‌کنم مسأله اخلاقی که می‌توان روی آن تأکید کرد این است که اخلاق بدون از بین بردن فقر، امکان‌پذیر نیست. البته باید تفسیر گسترده‌ای از این فقر داشت و آن را معادل فقر اقتصادی ندانست. افراد باید امنیت، بهداشت، آموزش و غیره داشته باشند. ایران، یکی از غنی‌ترین کشورهای جهان است و باید با فقر مبارزه اساسی کند. وقتی مشکلات اولیه زندگی را کاهش دادیم، در مرحله بعدی باید آن صفات اخلاقی لازم برای هر جامعه‌ای را تقویت کنیم.آنچه اهمیت دارد آن است که نظام اخلاق ما با واقعیت انطباق داشته باشد. فاجعه برای ما به عنوان یک کشور فاجعه‌خیز زیاد رخ داده است. بعد از فاجعه، فرصتی است که فکر کنیم مشکل کجا وجود دارد و برویم برای حل قضیه. آیا ما بعد از زلزله بم در سیستم ساختمان‌سازی تغییر اساسی دادیم؟ نه. اگر فعالانه و مسؤولانه برخورد کنیم، می‌توانیم جهان پساکرونا را طوری بسازیم که نظام‌های اخلاقی در آن گسترش پیدا کنند.‌

 

نکته مهم دیگری که باید درباره ویژگی‌های کرونا بگوییم این است که برای اولین بار در تاریخ مدرن، با فاجعه‌ای روبرو هستیم که سراسر کره زمین را فراگرفته و به صورت نسبی، هرکسی را می‌تواند تهدید کند. به نوعی ویروس کرونا، نشان داده است که ما در موقعیت سیاره‌ای هستیم و این موقعیت از این به بعد دائما بیشتر خواهد شد. امروز ویدیویی از بیل‌گیتس دیدم که مدت‌ها پیش هشدار داده بود که خطری که جهان را تهدید می‌کند، ویروس‌ها هستند. بسیاری دیگر هم هشدار داده بودند. ما با بلاهایی که سر طبیعت و زمین می‌آوریم باید منتظر چنین واکنش‌هایی باشیم. ما باید از این وضعیت خارج شویم و اخلاقی که بعد از کرونا داریم، جدا از اخلاق زیستی نیست. دستاورد کرونا همین اجماعی است که میان دولت‌ها و مردم بر سر اخلاق زیستی شکل گرفته است.

منبع: روزنامه اطلاعات

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما