پیوند مهندسی آب با تمدن باستانی ایران / کاظم موسوی بجنوردی
|۱۰:۱۱,۱۳۹۹/۱/۱۷| بازدید : 188 بار

 

دبا: سومین نشست دانشنامه مهندسی در ایران روز چهارشنبه 30 بهمن 1398 در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. آنچه در زیر می خوانید متن سخنرانی کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی است.

 

*******

 

موضوع سخن من پیوند و ارتباط  مهندسی آب با دولت و تمدن باستانی ایران است و طبیعی است که نگاه من به این موضوع از زاویه  جغرافیای تاریخی است. در این سالها همیشه این پرسش برایم مطرح بود که چرا همه دولتهای باستانی ایران در نوار غربی و در کوهپایه های زاگرس شکل گرفته اند و پایتخت هیچ کدام از دولتهای باستانی ایران ما در نیمۀ مرکزی و شرقی کشور نیست؟ اگر رشته کوه زاگرس را طبق تعریفی که جغرافیدانان از آن ارائه داده اند، رشته کوهی بدانیم که از کرانه های دریاچه وان در شرق ترکیه کنونی آغاز و با عبور از استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه ، نوار شرقی اقلیم کردستان عراق و ایلام به لرستان، همدان و اصفهان  و چهارمحال و بختیاری می رسد و در فارس و بوشهر و خوزستان خاتمه می یابد، آنگاه متوجه می شویم که همه دولتهای پیشا آریایی فلات ایران از اورارتوها و هوری ها و لولوبی ها تا مانایی ها و کاسی ها و عیلامی ها و دولتهای آریایی ماد، هخامنشی و ساسانی همه در کوهپایه های زاگرس شکل گرفته اند و خاستگاه اشکانیان نیز هر چند شرق ایران بود؛ اما بلافاصله راهی غرب شدند و دولت خود را در آنجا تثبیت کردند. این که چرا چنین شد؟ پاسخ تنها یک کلمه است: آب. به بیان دیگر آب عامل اصلی مهندسی سیاسی و تمدنی ایران است و شکل گیری دولت و تمدن ایرانی در کوهپایه های زاگرس تنها و تنها به سبب وجود آب در آن منطقه است. برای نمونه ، تنها در زاگرس مرکزی در محدودۀ استانهای لرستان و ایلام بیش از 130 رودخانه فصلی، 23 رود بزرگ و کوچک و 3 دریاچۀ مهم  وجود دارند که تقریباً 12 درصد حجم آبهای رودخانه ای کشور را شامل می شوند و بیشتر آنها  در مسیر شمال-جنوب شامل 116550 کیلومتر مربع آب روان به حوضه های آبریز دز و کرخه  و دشتهای استان خوزستان به مساحت  38850 کیلومتر مربع می ریزند. در سوی دیگر رود کارون که از ارتفاعات زردکوه در زاگرس مرکزی و نزدیک چهارمحال و بختیاری سرچشمه می گیرد، 250 کیلومتر در مسیر شرق از زردکوه تا دهانه اروند را در مسیری به طول 800 کیلومتر می پیماید و این به معنای بهره مندی 800 کیلومتر زمین از کارون است. بنابراین  خیلی راحت با داشتن چنین داده هایی می توان به این پرسش پاسخ داد که چرا دولت بزرگی چون هخامنشیان که نماد شکوه تمدن باستانی ماست، دقیقاً در این منطقه  شکل گرفته است. ساسانیان نیز هر چند خاستگاهشان فارس بود؛ اما بی درنگ پایتخت خود را به خوزستان منتقل کردند و به روایت جغرافیدانان مسلمان یکی از بزرگ ترین سازه های آبی بر رودخانه کارون در زمان اردشیر بابکان مؤسس سلسله ساسانی ایجاد شد.

 

نکته دیگری که در ادامه این بحث به شکلی کوتاه به آن اشاره می کنم این است که مهندسی آبهای فراوان غرب ایران و به ویژه با توجه به همجواری آن با بین النهرین و ارتفاع کم دشتهای خوزستان نسبت به خلیج فارس(برای مثال 12 متر بالاتر از سطح دریاهای آزاد در اهواز)  اساساً بدون وجود یک دولت مقتدرغیرممکن بود.  نسبت آب با ساخت دولت، موضوع بسیاری از پژوهشها و نظریه پردازی های اندیشمندان غربی است که برای نمونه می توان به نظریه شیوه تولید آسیایی  اشاره کرد که نخست توسط مارکس مطرح شد و بعدها ویتفوگل آن را در کتاب استبداد شرقی تئوریزه کرد. هر چند ایرانیان برای دسترسی به آب در نواحی خشک ، هوش سرشار خود را با درست کردن برخی سازه های آبی مانند قنات، کاریز و چاه نشان داده بودند؛ اما بزرگ ترین نشانه ها و آثار استعداد و هوش ایرانی در مهندسی آب در زاگرس مرکزی و جنوبی مشاهده می شود که خاستگاه دولتهای هخامنشی و ساسانی و جغرافیای اصلی مهم ترین سازه های آبی آنها  از جمله سدها و پلها ، ایجاد نهرهای مصنوعی و انشعابی از رودهای بزرگ و تأسیسات آب رسانی بود. یکی از باشکوه ترین و تعجب برانگیزترین سازه های آبی این منطقه سد و سایر تأسیسات آبی شوشتر مانند پلها، آسیابها، آبشارها و تونلهای هدایت آب با ارتفاع حدود ششصد متر است که در دوره شاپور اول ساسانی ساخته شد و بخشی از آن تاکنون هم باقی مانده است. همچنین ساسانیان  در مسیر رودهایی که از زاگرس شمالی به سمت خوزستان در جریان بودند دهها پل بزرگ ساختند که بقایای برخی از آنها مانند پل گاومیشان، پل کلهرو پل‌دختر تاکنون در لرستان باقی مانده است . بالاتر از آن باید گفت که این جغرافیای کوچک(در مقایسه با کل ایران) بیش از 80 درصد ساخت و سازهای شهری و بناهای دوران شکوه باستان ما را در خود جای داده است. اگر بخواهم به زبان مهندسی این جغرافیای تاریخی را تفسیر کنم باید بگویم که کوهپایه های زاگرس در این منطقه مهم ترین تجلی گاه مهندسی ایرانیان در دوران باستان بوده است. این وضعیت بیش از هر چیز حاصل نگاه درست فرمانروایان هوشمند ایرانی به بهره برداری از طبیعت است. آنچه که پادشاهان ایران باستان و به ویژه ساسانیان را در این حوزه پشتیبانی می کرد اندیشه های زردشت در کتاب اوستا راجع به  آبادانی زمین و طبیعت  و تقدیس آب و خاک و پرهیز از آلوده کردن محیط زیست بود. برای نمونه در اوستا از قول زردشت چنین آمده است:" همه آبهای چشمه ساران و آبهای روان و آب برفها و باران و آب رودها را می ستاییم. تنه و ریشه همه گیاهان را می ستاییم.سراسر زمین را می ستاییم".

 

آنچه که در این یادداشت کوتاه آمد، تنها نگاهی کلی به موضوع بود و قطعاً متخصصین امر در ادامه جلسه نکات ریز فنی و تخصصی آن را ارائه خواهند داد.

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما