گنجینه‌ای ارزشمند از میراث مکتوب اسماعیلیان
|۱۲:۲۶,۱۳۹۸/۱۰/۸| بازدید : 142 بار

 

فروزان زیبایی: «دستورالمنجمین» اثری ارزشمند باقی‌مانده از دوران اسماعیلی و از مولفی ناشناخته است. این کتاب معاصر با حسن صباح تالیف شده و در قلعه الموت نگهداری می‌شده است. این کتاب دو جلد بوده، اما نسخه فعلی در یک نسخه صحافی شده است. نسخه اصلی کتاب دستورالمنجمین در کتابخانه ملی پاریس به شماره ۵۹۶۸ نگهداری می‌شود. این نسخه احتمالا توسط شارل شفر، خاورشناس فرانسوی در قرن نوزدهم از ایران به فرانسه منتقل شده است. دستورالمنجمین توسط سیدجلال حسینی بدخشانی و اکبر ایرانی تصحیح شده و توسط مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب به چاپ رسیده است.

 

آیین رونمایی از این کتاب عصر دوشنبه دوم دی‌ در مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب برگزار شد. اکبر ایرانی، مدیر عامل این موسسه، در ابتدای این مراسم در مورد فرآیند به دست آوردن و تصحیح نسخه توضیحاتی داد و گفت: بسیاری از گنجینه‌های ارزشمند ما که امروزه در کتابخانه‌هایی در سراسر دنیا نگهداری می‌شود، با قیمتی گران در اختیار خودمان قرار می‌گیرد. سال گذشته در همین ایام بود که این نسخه را در کتابخانه ملی پاریس دیدیم و اگر همکاری موسسه مطالعات اسماعیلی و دکتر بدخشانی نبود، امکان نداشت به این نسخه برای تصحیح دست پیدا کنیم.

 

ایرانی ادامه داد: علامه قزوینی در سال ۱۳۰۳ به مدت شش هفته روی این کتاب در کتابخانه کار کرده‌ است و یادداشت‌های ایشان در مورد کتاب و همچنین اشاراتی که در تصحیح کتاب تاریخ جهانگشای جوینی به این کتاب داشته‌ است، در مقدمه کتاب چاپ شده است.

 

وی افزود: ما اطلاعاتی از نویسنده اصلی این اثر نداریم ولی طبق تحقیقات علامه قزوینی بر اساس گزارش‌های کازانوا اثر بین سال‌های ۴۸۷ تا ۵۰۰ زمان کتابت این اثر بوده است.

 

در ادامه، سیدجلال حسینی بدخشانی، دانشیار تحقیقاتی موسسه‌ مطالعات اسماعیلی لندن، مصحح کتاب «دستورالمنجمین» گفت: هدف من از تصحیح و چاپ کتاب این بود که میراث الموت را زنده کنیم. بخش اعظم محتوای کتاب در حوزه نجوم است.

 

محمد باقری، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، در این نشست، توضیحاتی درباره محتوای اصلی کتاب «دستورالمنجمین» داد و گفت: این رساله در مورد نجوم با محتوای متعارف زیج‌ها است. و البته بخش تاریخی بسیار مهمی هم دارد. زیج‌ها رساله‌هایی استاندارد هستند که با پارامترهای نجومی نوشته می‌شد. خود کلمه زیج با کلمه زهِ کمان هم‌ریشه است. و یکی از هم‌خانواده‌های آن که باقی مانده زه بلوچی است که به سوزن‌دوزی‌های بلوچی گفته می‌شود. به زیج‌ها به این دلیل که شامل جدول‌های نجومی شبیه تاروپود منسوجات بوده‌اند، زیج گفته می‌شد و این کلمه کم‌کم به کتاب‌ها هم تعمیم یافت.

 

باقری ادامه داد: ۱۳۶ سال پیش، دخویه، شرق‌شناس هلندی در کتاب تاریخ قرامطه به این کتاب اشاره کرده، و سه سال پیش از آن یک شرق شناس هلندی در مقدمه تاریخ ابن‌واضح یعقوبی به دستورالمنجمین اشاره کرده است. کسی که برای اولین بار به اهمیت این اثر پی برد و راجع به مولف، محتویات و زمان کتاب تحقیق کرد و البته مولف کتاب مشخص نشد، پل کازانوا بود که در سال ۱۹۲۲، یعنی ۹۸ سال پیش روی کتاب «دستور المنجمین» کار کرد.

 

باقری در ادامه به پژوهش‌های دیگری که روی این نسخه خطی انجام شده اشاره کرد و درباره محتوای کتاب گفت: این کتاب مجموعه ۵۰ مقاله در باب نجوم است که در سه بخش افتادگی دارد که در بخش‌های ابتدایی، میانی و پایانی است اما چون مطالب هر زیج روند مشخصی دارد، خوشبختانه این افتادگی‌ها مشخص است. محتوای هر مقاله شامل مثلثات، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتی، و بحث‌های جدی در مورد احکام نجومی است.

 

سیدمحمد عمادی حائری، دیگر سخنران این مراسم در مورد محتوای «دستورالمنجمین» صحبت کرد و با اشاره‌ای به طبقه‌بندی متون اسماعیلیه گفت: می‌توانیم این متون را به سه دسته تقسیم کنیم. یک دسته، آثاری است که پیش از آن‌که فاطمیان در مصر به خلافت بنشینند تالیف شده، مانند آثار ابوحاتم رازی، دسته دیگر در دوران خلافت فاطمیان نوشته شده است و دسته دیگر، آثاری است که بعد از کشته شدن نزار و دو دستگی فاطمیان نوشته شده‌اند. در این دوران اسماعیلیان ایران همه نزاری می‌شوند. آثار افرادی مانند ناصرخسرو هم متعلق به این دوران است.

 

حائری با اشاره به دلایل منسوب نبودن دستورالمنجمین به سنت اسماعلیه و کاتب نبودن نویسنده گفت: اولا که غلط‌های املایی فاحشی مانند نوشتن «الطادق» به جای «الصادق» و یا اولاده به جای ولاده نشان می‌دهند که کاتب و نویسنده بدون تردید یکی نیستند.

 

حائری با اشاره به دقت فراوان علامه قزوینی در پژوهش‌ها و وسواس او در آوردن نکات، از این که علامه از این نکات چشم‌پوشی کرده و با وجود اشاره به آن‌ها در مقاله‌اش با پل کازانوا در کاتب بودن نویسنده موافق بوده، ابراز تعجب کرد.

 

از طرف دیگر، آوردن عبارت «رضی‌الله عنه» بعد از نام امامان شیعه و به‌خصوص امامان اسماعیلی به جای «علیه‌السلام» که شیعیان اسماعیلیان استفاده می‌کردند، نشان‌دهنده این است که کاتب احتمالا سنی‌مذهب بوده است و خودِ این نشان می‌دهد کتاب در منطقه الموت نوشته نشده است و در سنت اسماعیلی نیست.

 

در پایان جلسه بدخشانی با ابراز موافقت با نکاتی که حائری در مورد کتاب گفت، ابراز امیدواری کرد این کتاب فرصتی برای دیگر محققان و دانشمندان حوزه تاریخ اسماعیلیه و نسخه‌شناسی ایجاد کند و نکات دیگر را ایشان استخراج کنند.

منبع: ایرنا

 

 

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما