وقتی تهران عذر لندن را خواست / محمود فاضلی
|۱۴:۱۵,۱۳۹۸/۸/۲۲| بازدید : 122 بار

 

نگاهی به فرآیند قطع رابطه ایران و انگلیس در دولت ملی دكتر محمد مصدق

پس از رد پیشنهاد مشترك ترومن- چرچیل، دولت ایران درصدد قطع رابطه سیاسی با دولت انگلیس برآمد. تصمیم نخست‌وزیر به قطع رابطه اجتناب‌ناپذیر بود زیرا پس از خلع ید از شركت نفت و اخراج كاركنان خارجی از خوزستان، انگلیسی‌ها به انواع تبلیغات و كارشكنی‌ها در داخل و خارج علیه ایران دست زده بودند. با رد پیشنهاد ایران در پاسخ به پیام ترومن- چرچیل دیگر واضح بود كه انگلیس با استفاده از عوامل خود كه با دیپلمات‌ها و كاركنان سفارت انگلیس و كنسولگری‌ها ارتباط داشتند، فعالیت‌های ضد دولتی را در ایران تشدید خواهد كرد. انگلیس، ایران را به اعمال زور توسط نیرو‌های زمینی و دریایی و هوایی خود كه دور و نزدیك مرزهای ایران متمركز بود، تهدید كرد. آنها تا توانستند ملت ایران را در انظار جهانی، مردمی غاصب معرفی كردند. در چنین شرایطی ادامه حضور ماموران سیاسی آنها در ایران جز كمك به كوشش‌های خرابكارانه آنها نتیجه‌ای نداشت.

 

ادعای نادرست انگلیس

ادعای دولت انگلیس در مورد خودداری ایران از پرداخت غرامت به شركت سابق بابت لغو یكجانبه قرارداد 1933 نادرست و بی‌پایه بود. دولت ایران در پاسخ به پیشنهاد مشترك انگلیس و امریكا، آمادگی خود را برای رسیدن به دعاوی شركت بابت غرامت براساس هر قانونی كه در یكی از ممالك برای ملی شدن صنایع در موارد مشابه اجرا شده، اعلام كرده بود اما دولت انگلیس نه تنها از این پیشنهاد استقبال نكرد بلكه با ادامه تحریكات در داخل ایران و اعمال فشار به ویژه اقتصادی ثابت كرد هیچگاه درصدد رفع اختلافات از راه عادلانه نبوده و نیست.

 

اعتراف وزیر خارجه انگلیس

آنتونی ایدن، وزیر خارجه انگلیس در یادداشت‌های خود به سیاست «تفرقه و تعلل» و تضعیف دولت ایران تا سقوط مصدق اعتراف كرد:«دولت انگلیس روی مفاد پیشنهاد مشترك انگلیس و امریكا ایستادگی كرد. ما معتقد بودیم چنانچه خود را برای مذاكره درباره پیشنهاد جدیدی آماده نشان دهیم، این اقدام موضع ما را تضعیف خواهد كرد و برای مصدق فرصت و مجال بیشتری به منظور تهدید ما فراهم می‌كند. من به موضع دیگری نیز سخت توجه داشتم كه دولت امریكا در این مورد با ما توافق نداشت. من معتقد بودم كه هر قدر بیشتر مصدق در مسند قدرت بماند، حزب كمونیست در ایران نیرومندتر خواهد شد، سود و صلاح بین‌المللی ایجاب می‌كرد كه مصدق را آسوده نگذاریم».

 

برای اینكه مصدق را آسوده نگذارند و موجبات سقوط او را فراهم كنند، انگلیسی‌ها در دو جبهه داخلی و خارجی، فعالیت خود را تشدید كردند. در جبهه داخلی ایادی كاركشته و سرسپرده آنها درباره مجلس و ارتش كه در انتظار فرمان بودند، دست به كار اجرای توطئه‌های از پیش تهیه شده، شدند. در جبهه خارجی دولت جدید انگلیس در انتظار نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری امریكا و پیروزی جمهوریخواهان بود تا ژنرال آیزنهاور را متقاعد كنند كه ادامه زمامداری مصدق به صلاح جهان غرب نیست.

 

مصدق قطع رابطه با انگلیس را اعلام كرد

مصدق در 24 مهر ماه 1331 در مجلس شورای ملی حضور یافت و قطع روابط با انگلستان را اعلام كرد. او در سخنان خود تاكید كرد:«قطع رابطه با این دولت مداخله‌گر تاثیری در روابط و علایق مردم دو كشور نخواهد داشت. ما در 19 ماه گذشته كوس رسوایی دولت استعمارگر انگلستان را زدیم و آبرویش را در دنیا بردیم و اقتدار آن را تا توانستیم تضعیف كردیم. این دولت در این مدت از تحریم اقتصادی ما، توسل به دولت‌های دیگر بر ضد ما، رشوه دادن به دست نشاندگان داخلی و تحریك ایادی خود در ایران و تهدید و ارعاب نتیجه نگرفت. قبلا تهدیدهای نظامی آن هم اثری نكرده بود. ما خواستیم كه با قطع روابط به این تحریكات و تشبثات پایان دهیم. ما روابط گرگ با میش را نمی‌خواهیم. در طول تاریخ از این روابط، رنج‌های فراوان برده‌ایم. انگلستان مثل هر امپریالیست دیگر نمی‌خواهد ملل ضعیف رشد و ابراز وجود كنند بنابراین داشتن رابطه با چنین دولتی درست و منطقی نبوده است. ما می‌خواهیم رشد كنیم و روی پای خود بایستیم و خودمان باشیم كه با داشتن رابطه با انگلستان، تحقق این آرزو امكان‌پذیر نخواهد بود».

 

یك مامور عالیرتبه سازمان اطلاعات مركزی انگلیس كه مامور خدمت در ایران بود درباره قطع روابط سیاسی ایران با انگلیس پیش از اعلام آن از سوی دولت ایران چنین گفته است:«... از خوش‌ شانسی یك منبع مفید كه به دلایل امنیتی ما نام مستعار- عمر- بر او گذاردیم در اختیار من قرار گرفت. یك روز صبح یك كارمند عالیرتبه ایرانی وارد سفارت انگلیس شد تا اطلاعاتی در اختیار ما بگذارد. او مانند اكثر ایرانیان تحصیلكرده، اعتقاد داشت كه در ایران هیچ چیز اتفاق نمی‌افتد مگر به میل و اراده انگلیسی‌ها. او یك‌باره به من گفت كه همه در تهران گمان می‌كنند كه ما عمدا مصدق را به حكومت رسانده‌ایم چراكه پالایشگاه آبادان دیگر مقرون به صرفه نیست و ما می‌خواهیم از راه ملی كردن آن غرامت دریافت كنیم... این شخص استدلال می‌كرد كه به هر حال همه اختیارات ایران در دست انگلیسی‌هاست... وزیر مافوق عمر استعفا داده بود و كسی به جانشینی او تعیین نشده بود. بنابراین «عمر» شخصا به نمایندگی از طرف سازمان مربوط در هیات دولت مصدق شركت می‌كرد. من و او هفته‌ای دو، سه بار به طور خصوصی ملاقات می‌كردیم و جزییات اخبار محرمانه دستگاه حكومتی را می‌شنیدیم... یك ‌بار عمر به من اطلاع داد كه در اوایل ماه اكتبر، قطع روابط دیپلماتیك با انگلیس تصویب شده است».

 

مصدق به روایت كاردار سفارت انگلیس در تهران

جورج میدلتن، كاردار سفارت انگلیس در تهران در این زمینه می‌گوید:«تا یك روز پیش از قطع رابطه سیاسی با انگلیس به وسیله ایران، دكتر مصدق روابط دوستانه خود را با او حفظ كرده بود». او خاطره آن دوره را به این شرح نقل می‌كند:«ما چند ساعت در كنار تختخواب او (مصدق) نشسته بودیم و گفت‌وگوی گرمی داشتیم. ناگهان زنگ كوچكی را به صدا درآورد و مستخدمی با یك بشقاب بزرگ شیرینی وارد اتاق شد. مصدق گفت: حالا نوبت عكاس‌هاست كه بگوییم، وارد شوند. من گفتم: ببینید، آقای نخست‌وزیر ما الان درگیر یك بحث هستیم. واقعا فكر می‌كنید حالا موقع شیرینی خوردن و عكس گرفتن است؟ او گفت:«بله برای اینكه شیرینی حال‌تان را جا می‌آورد. شكر برای شما بسیار نافع است. این واكنش غریزی همه است كه وقتی عكاسی وارد می‌شود، تبسم می‌كنند. ما در اینجا 50 عكاس داریم و شما مجبورید 50 دفعه لبخند بزنید. بعد من آنها را پی‌كارشان می‌فرستم و ما گفت‌وگوی‌مان را ادامه می‌دهیم. شما هم در وضع روحی خیلی بهتری خواهید بود. به طور قطع او در این مورد حق داشت، او واقعا شخص فوق‌العاده متمدنی بود».

 

مخالفت شاه با قطع رابطه تهران - لندن

گفته می‌شود، شاه قویا با قطع كامل روابط با انگلیس مخالف بود و عقیده داشت كه قطع روابط با انگلیس ضرورتی ندارد چراكه تماس مستقیم با آن دولت را در آینده ناممكن كرده و برعكس سوءظن غرب را نسبت به اصیل بودن نهضت ملی و هدف‌های سیاست خارجی آن برمی‌انگیخت. حتی گزارش شده است كه شاه به نخست‌وزیر گفته بود كه در صورت قطع روابط با انگلیس از سلطنت استعفا خواهد كرد. خبرگزاری یونایتدپرس از لندن گزارش داده است، پادشاه ایران در آخرین دقایق از دكتر مصدق درخواست كرده بود كه در تصمیم خود دایر به قطع رابطه با دولت انگلیس تجدیدنظر كند.

 

اصرار مصدق بر قطع رابطه

اما مصدق معتقد بود، دولت انگلیس با ادامه تحریكات در داخل ایران و اعمال فشار اقتصادی و مالی علیه ایران ثابت كرد كه هیچگاه درصدد رفع اختلافات از راه عادلانه نبوده و نیست و در ادامه چنین می‌گوید:«از همان ابتدا كه دولت ایران اقدام به ملی كردن نفت كرد، دولت انگلستان و شركت سابق شروع به یك سلسله كارشكنی‌ها و تحریكات علیه دولت ایران در داخل و خارج كشور به دست عمال خود كردند. دولت انگلستان ایران را به سزای اینكه از یكی از حقوق اولیه خود استفاده كرده بود به اعمال زور توسط نیروی زمینی و دریایی و هوایی خود تهدید كرد سپس به مراجع بین‌المللی شكایت برد.»

 

استقبال مردم تهران از قطع رابطه با انگلیس

در روز 26 مهر چند ساعت پس از پخش سخنان دكتر مصدق از رادیو تهران كه در آن تصمیم به قطع روابط با انگلستان را برای مردم توجیه كرده بود، مصوبه مجلس در این زمینه به سفارت انگلستان در تهران ابلاغ شد. مردم كه این خبر را از رادیو تهران شنیده بودند به سوی خیابان فردوسی كه ساختمان سفارت در آن واقع است، روانه شده و ضمن برگزاری یك تظاهرات ضد انگلیسی گسترده و دادن شعار، تابلوی سفارت را كه علامت رسمی دولت انگلستان بر آن وجود داشت به عنوان مظهر استعمار از جای كندند و از سردر سفارت پایین آوردند. موجی از شادی در سراسر ایران به وجود آمد كه قبلا سابقه نداشت زیرا ایرانیان پس از ملی شدن صنعت نفت بود كه از جزییات مداخلات دولت انگلستان در امور وطنشان آگاه شده بودند. مصدق در نطق قبلی خود در مجلس مواردی از این مداخلات برشمرده بود و به مصلحت ایران دانسته بود كه با چنین استعمارگری روابط نداشته باشد.

 

یك شب پیش از قطع روابط سیاسی ایران و انگلیس(30 مهر 1331) تلاش شدیدی در مجلس شورای ملی از سوی طرفداران مصدق برای انحلال مجلس سنا صورت گرفت. در این مجلس رقیبان سیاسی مصدق از جمله سرلشكر زاهدی عضویت داشتند. در تاریخ 27 مهر كه مجلس شورای ملی در پی دو ماه تعطیلات تابستانی گشایش یافت، نمایندگان تندروی جبهه ملی صدای مخالفت خود را با ادامه كار مجلس سنا بلند كردند. تاخیر سنا در تصویب لایجه مجلس برای مصادره اموال قوام، نخست‌وزیر سابق و مخالفت با آزاد كردن خلیل طهماسبی، قاتل سرلشكر رزم‌آرا دلایل انحلال این مجلس دانسته‌اند.

 

بیانیه دكتر فاطمی خطاب به سفارت انگلیس

در 30 مهر ماه 1331 دكتر فاطمی، وزیر خارجه ایران ضمن یادداشتی خطاب به سفارت انگلیس، تصمیم دولت ایران را به قطع رابطه سیاسی با دولت انگلیس اعلام كرد و موجبات اخذ این تصمیم را خودداری انگلیس از كمك به حل اختلاف و حمایت غیرقانونی از شركت سابق و مداخلات مامورین رسمی آن دولت در ایجاد تحریكات و اخلال در نظم و آرامش كشور بیان كرد. در این یادداشت آمده است:«هر گاه دولت انگلستان به منظور ملت و دولت ایران كه منحصرا درصدد استیفای حقوق تضییع شده خود بوده و هست، توجه عادلانه و مطابق با انصاف و دوستی مبذول داشته بود هرگز روابط بین دو دولت به این مرحله نمی‌رسید ولی متاسفانه دولت متبوع شما در این امر كه برای ما حیاتی است نه تنها كمك به حل اختلاف نكرد بلكه با حمایت غیرقانونی از شركت سابق، مانع از حصول نتیجه شد. به علاوه بعضی از ماموران رسمی آن دولت نیز به واسطه تحریكات و مداخلات ناروای خود مشكلاتی به قصد اخلال در نظم و آرامش كشور فراهم كردند».

 

پیام مصدق به مردم انگلیس

در پایان این نامه دولت ایران اظهار امیدواری كرده بود كه «دولت انگلیس در روش خود تجدید نظر كند و در مقام ایجاد حسن تفاهم برآید كه در آن صورت دولت ایران با علاقه‌ای كه به حسن رابطه با دولت انگلیس دارد، اقدام در تجدید روابط سیاسی خواهد كرد». دكتر مصدق پیامی به ملت انگلیس تهیه كرده بود كه همان روز به وسیله رادیو منتشر شد. طی پیام مزبور دكتر مصدق به ملت انگلیس اطمینان می‌داد كه با وجود قطع روابط سیاسی بین دو دولت، نهایت صمیمیت را نسبت به افراد و ملت انگلستان باقی و رابطه دوستانه بین دو ملت همچنان برقرار است.

 

پیش از از قطع روابط ایران با انگلستان در جریان خلع ید از شركت سابق نفت انگلیس و ایران و همزمان با اخراج كارمندان انگلیسی شركت نفت، دولت ایران كنسولگری‌ها و مراكز مختلف فرهنگی انگلستان در شهرهای اصفهان، مشهد و تبریز را منحل كرد و در مرداد ماه نیز ادامه فعالیت بانك شاهنشاهی كه از سال 1328 با عنوان بانك انگلیس و ایران در خاورمیانه كار می‌كرد، جلوگیری كرد. به این ترتیب این بانك عملیات بانكی خود را تعطیل كرد و با تعطیلی این بانك یكی دیگر از لانه‌های جاسوسی او از اهرم‌های فشار اقتصادی بر ملت ما از كار افتاد.

 

به گفته دكتر شایگان با قطع رابطه انگلستان باید سایر مراكز فعالیت ضد ملی و ضد حكومتی انگلستان نیز قطع می‌شد و به تعبیر او «وقتی ریشه خشك شد باید شاخه هم خشك شود. بر این اساس یك روز پس از قطع رابطه با انگلستان، مجلس شورای ملی با استفاده از اختیارات قانونی و با استناد به یكسان بودن دوره قانونگذاری به انحلال مجلس سنا كه به توصیه انگلیسی‌ها تاسیس شده و محافل اساسی دسیسه‌ها و تحریك‌ها علیه نهضت ملی شدن صنعت نفت و حكومت ملی دكتر مصدق بود، رای داد.

 

واكنش رسانه‌ها به قطع روابط تهران - لندن

به دنبال قطع روابط دو كشور تعدادی از نمایندگان سیاسی ایران در كشورهای مختلف جهان بازتاب مطبوعاتی این اقدام ایران را به تهران ارسال كردند. الهیار صالح، سفیر ایران در امریكا و یكی از یاران مصدق، یك جلسه مطبوعاتی در واشنگتن تشكیل داد به ایراد سخنرانی پرداخت و به سوالات خبرنگاران پاسخ گفت. او تاكید كرد:«امروز دولت ایران، قطع روابط سیاسی با دولت انگلستان را اعلام كرد. این اقدام برای اعتراض نسبت به روش خصمانه‌ای كه دولت انگلستان برای تحمیل خواسته‌های شركت نفت سابق به دولت ایران پیش گرفته بود، انجام شد. دكتر مصدق در 18 ماه گذشته با وجود این روش نامساعد انگلستان از هر اقدام ممكن برای تشویق دولت انگلستان در همكاری با دولت ایران، در پیدا كردن راه‌حل، كوتاهی نكرد.»

 

در مقابل، دولت انگلستان در روش خود به این طریق پافشاری كرد:«محاصره اقتصادی و مسدود كردن اعتبارات ایران، جلوگیری از آمدن كشتی‌ها به بنادر ایران، تهدید كردن خریداران احتمالی نفت ایران و سعی در مضطرب كردن دولت ایران به وسیله كشاندن ایران به شورای امنیت و دیوان دادگستری بین‌المللی؛ در صورتی كه هر دو این دستگاه‌ها از طرفداری از درخواست‌های انگلستان خودداری كرده و رای دادند كه اختلاف بین دولت ایران و یك شركت خصوصی است نه بین دو دولت ایران و انگلستان. این سیاست تحمیل باعث سختی‌های اقتصادی فراوانی برای ملت ایران و بر هم زدن نظم سیاسی كشور شده است. قطع روابط سیاسی نباید باعث تعجب دولت انگلستان شود زیرا تنها دو راه برای ایران باقی مانده بود كه یا روابط سیاسی خود را قطع كند و یا زیر فشار محاصره اقتصادی غیرقانونی انگلستان، زانو به زمین زند. ملت ایران مصمم است استقلال سیاسی خود را حفظ كند و با وجود سختی‌های اقتصادی فراوانی كه در نتیجه امپریالیسم انگلستان بر ملت تحمیل شده به هیچ‌وجه حاضر نیستند از استقلال سیاسی خود دست بردارند... دنیا می‌داند كه ایران محتاج به منافع تجارت بین‌المللی به خصوص در معامله نفت است ولی نه به قیمت تسلیم شدن به انگلستان، من صمیمانه امیدوارم كه دولت انگلستان در اعمال خود تجدیدنظر كرده و سیاست جدید همكاری پیش گیرد تا بتوانیم بار دیگر روابط بین دولتین را برقرار كنیم».

 

اعضای سفارت انگلیس، تهران را ترك كردند

بدین ترتیب پس از 93 سال روابط سیاسی ایران و انگلیس قطع شد و در 10 آبان اعضای سفارت انگلیس، تهران را ترك كردند. پس از اعلام رسمی قطع روابط دو كشور اینك نوبت اعضای سفارت و ماموران رسمی دولت انگلیس بود كه خاك ایران را ترك كنند. در تاریخ 6 آبان 1331 وزارت امور خارجه در یك نامه «خیلی فوری» به وزارت كشور نوشت:«پیرو تصمیم محترم دولت، ماموران رسمی دولت انگلیس به تدریج عزیمت می‌كنند و آخرین دسته آنان كه عبارت از ماموران سیاسی سفارت كبرای انگلیس است، قرار است روز شنبه دهم آبان ماه از طریق مرز خسروی به بغداد عزیمت كنند. جناب آقای وزیر مختار سوییس كه از طرف دولت متبوع خود، عهده‌دار حفظ منافع اتباع انگلیس در ایران شده‌اند همچنین آقای عباس نیری، كارمند اداره تشریفات وزارت امورخارجه این ماموران را تا مرز خسروی مشایعت خواهند كرد. خواهشمند است به فرمانداری و استانداری‌های بین راه، تلگرافا دستور فرمایند كه اولا از جریان مستحضر باشند ثانیا در صورت لزوم در حدود مقررات از بذل مساعدت و انجام تسهیلات لازم به آنها خودداری ننمایند...».

 

عباس نیری، كارمند عالیرتبه وزارت امورخارجه از طرف این وزارتخانه و سرهنگ دوم عزت‌الله دفتری به عنوان نماینده وزارت دفاع ملی موظف بودند كه كاروان كارمندان سفارت انگلیس را از تهران تا مرز خسروی همراهی كنند. اداره تشریفات وزارت امور خارجه همچنین در یك نامه خیلی فوری به وزارت دفاع ملی درخواست كرد كه با تلگراف به مقام‌های نظامی شهرهای بین راه تهران(كرمانشاه) مرز خسروی اعلام شود كه با كاروانی كه كارمندان سیاسی سفارت انگلیس، عده‌ای از كارمندان دفتری و خانواده‌های ایشان را با اتومبیل به سوی خاك عراق حمل می‌كند، مساعدت لازم را انجام دهند.

 

منابع:

- زندگی سیاسی مصدق، فواد روحانی، انتشارت زوار، 1381

- معرفی و شناخت دكتر محمد مصدق، محمد جعفری‌قنواتی، انتشارات قطره، 1380

- جنبش ملی شدن صنعت نفت، غلامرضا نجاتی، سهامی انتشار، 1373

- مصدق و اخراج انگلیسی‌ها از ایران، امیرهوشنگ بختیاری، نشریه پایگاه نور شماره 25

- روابط خارجی ایران 1357-1320، علیرضا ازغندی، نشر قومس، 1395

- گذشته چراغ راه آینده است، جامی، چاپ پنجم، ققنوس، 1367

- مصدق، سال‌های مبارزه و مقاومت، غلامرضا نجاتی، موسسه رسا، ج اول، 1378

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما