ویژگی‌های نقاشی‌ قهوه‌خانه‌ای در گفت‌وگو با هادی سیف
|۱۰:۴۶,۱۳۹۸/۷/۳۰| بازدید : 75 بار

 

یک هنرخیال‌پرداز و چندبعدی

مریم سادات‌گوشه: نقاشی یک نقاش مشهور قهوه‌خانه که با بیتی از شاهنامه مزین شده است. چنگ‌نوازی هم گوشه تابلوی نقاشی چنگ میزند و گوشه دیگر تابلو دستان رستم بلند است تا خنجرش را بر سینه سهراب فرو کند. گوشه گوشه این تابلو حکایات زیبای شاهنامه مصور است. نقاشی‌هایی با سبک و سیاق قهوه‌خانه‌ای که نقالان با آنها نقالی می‌کنند. روزگاری در ایران بازار نقالی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای آنچنان گرم و پررونق بود که به قول استاد هادی سیف پژوهشگر نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای مردم و کسبه اوقات فراغتشان را هر روز بعد از فارغ شدن از کار با نقالی در زورخانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها پر می‌کردند. «مردم و کسبه غروب‌ها دور هم جمع می‌شدند و محافل خوب و قوی برگزار می‌کردند. نقالی برایشان تفریح بود. دانش جامعه را همین نقالان بالا می‌بردند. » از همه مهمتر اینکه نقالان در آن ایام بدون نقاشی‌ها نقالی نمی‌کردند. مرجع نقالیشان نقاشی‌ها بود. «بسیار نقل قول شنیده‌ایم که دراویش دوره‌گرد مشتری‌های پروپا قرص پرده درویش‌های حسین همدانی و محمد فراهانی بوده‌اند. حتی گاهی دراویش ایده می‌دادند و گاهی هم نقاشان با ایده هایشان آنها را به وجد و شوق می‌آوردند. این ارتباط یک ارتباط مستقیم است و این نقاشی مردمی است و با نقالی‌ها جان دوباره گرفت. » اینها را سیف می‌گوید. گفت‌و‌گوی حاضر بررسی نقاشی قهوه‌خانه‌ای در ایران است. اینکه در چه ایامی پر رونق بود و اکنون چه کار کنیم که نقاشی قهوه‌خانه‌ای دوباره رونق و به قول استاد جان دوباره بگیرد.

 

************

 

به‌عنوان سؤال اول به نظر شما نقالی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای چه ارتباطی با هم دارند؟

اساساً نقاشی قهوه‌خانه‌ای یک نقاشی خیال‌پرداز است و چون ارتباط تنگاتنگی هم با روایات مذهبی و قصه‌های نظم و نثر فارسی دارد.  اساساً یک نقاشی روایتی است. یعنی همیشه از این نقاشی یک قصه و پیام و روایتی انعکاس پیدا می‌کند. و طبیعتاً در این ارتباط وقتی با روایات مذهبی برخورد می‌کند و آنچه را که مداح یا نقال می‌خواهد مدح کند یا برعکس وقتی یک نقال می‌خواهد در مورد قصه‌های شاهنامه بگوید. مثلاً کشتی رستم و سهراب، طبیعتاً نقاشان قهوه‌خانه براساس آنچه شنیده‌اند و مدنظرشان است، راه را بر آنان هموار می‌کنند. بنابراین یک ارتباط تنگاتنگی بین نقاشان و نقالان و دراویش دوره‌گرد و مداحان بوده است. کسانی که دم می‌گرفتند و می‌خواستند از این موضوعات در قهوه‌خانه‌ها، حسینیه‌ها، تکایا یا میادین شهر یا مناسبت‌های مختلف استفاده کنند. در این ارتباط من به روایتی و نقل قولی اشاره می‌کنم. شبی در قهوه‌خانه مشهدی صفر اسکندری مرشد محمد در شب سهراب‌کشان شروع به نقالی می‌کند. مراسم به خاطر مرگ سهراب است. مرشد محمد در آن شب که نقالی را آغاز می‌کند، در این بین احساساتی می‌شود و تکیه بر نامردی رستم می‌کند. در آنجا نقاش معروف قهوه‌خانه‌ای حسین قوللر آغاسی نقاش معروف قهوه‌خانه‌ای هم حضور داشته است. اعتراض می‌کند و می‌گوید: رستم ما مرد است و فداکار. » صفر اسکندری باعث می‌شود که این دو رأی و استدلال خود را بگویند و نیز بر پرده و بوم بیاورند. مرشد محمد که از اعتراض آن شب آغاسی قهر کرده بود، بعدها بدون نقاشی‌های آغاسی هرگز نقالی نمی‌کرد و همیشه براساس نقاشی‌های او صحبت می‌کرد. این نقل قول این مضمون را می‌رساند که این ارتباط خیلی تنگاتنگ بوده است. یعنی این ارتباط از جایی شروع می‌شود.

 

تاریخچه‌ نقاشی قهوه‌خانه‌ای به چه دورانی برمی‌گردد؟

سوابق نقاشی قهوه‌خانه‌ای به زمان شاه اسماعیل اول وقتی که می‌خواست مقابل عثمانی‌ها خودی نشان دهد و جنگی را آغاز کند برمی‌گردد. او به نقاشان دستور می‌داد که یک پرده درویشی بکشند. چاووشی خوانان می‌خواندند و مداحان و نقالان همراه آن دم می‌گرفتند و این نشان می‌دهد که چقدر نقاشی‌ها با نقالی‌ها تأثیر دارد. این نقالی جلوتر که می‌آییم در قرن 14 در دوره قاجاریه این دو کاملاً در یک ارتباط تنگاتنگ هستند و با هم کار می‌کنند. بسیار نقل قول شنیده‌ایم که دراویش دوره گرد مشتری‌های پروپا قرص پرده درویش‌های حسین همدانی و محمد فراهانی بودند. حتی گاهی دراویش ایده می‌دادند و گاهی هم نقاشان با ایده‌هایشان آنها را به وجد و شوق می‌آوردند. این ارتباط یک ارتباط مستقیم است و این نقاشی مردمی است و با نقالی‌ها جان دوباره گرفت.

 

به نظر می‌رسد نقالی‌های دوره معاصر از گذشته ساده‌تر اجرا می‌شوند. درست است؟

اولاً نسل نقالی مثل مرشد محمد و مرشد مولا همه رفته‌اند. باید شرایط اجتماعی را هم در نظر گرفت. آن زمان قهوه‌خانه‌ها بود و مردم بیشتر به آنجا می‌رفتند و ارتباطشان هم تنگاتنگ بود. اکنون نقال به مناسبتی در جایی نقالی می‌کند و تعداد معدودی گوش می‌کنند. اکنون نقالی مفهوم گذشته‌اش را متأسفانه به‌دلیل اولاً نبودن نقاشان قهوه‌خانه به آن مفهوم و بعد هم نبودن شرایطش از کف داده است. بنابراین خیلی کمرنگ است. مثل نقاشی قهوه‌خانه که روزی درهر تکیه‌ای و زورخانه‌ای می‌رفتید نشانه‌ای از این تابلوها می‌دیدید. اما اکنون متأسفانه چنین جریانی نیست. البته طبیعی است که قهوه‌خانه‌ها کم کم جایشان را به کافه تریا داده‌اند و جای نقال را هم تلویزیون گرفت. اینها مجموعاً آسیب رساند. اگر کتاب نقاشی قهوه‌خانه چاپ میراث فرهنگی را بخوانید این نقل قول‌ها به‌صورت کامل آمده است.

 

همانطور که خودتان هم اشاره کردید اکنون مردم کمتر سراغ نقالی می‌روند. از طرفی قهوه‌خانه‌ها هم کمتر شده‌اند با این شرایط چگونه باید این هنر ملی را حفظ و نگهداری کرد؟آیا امکان دارد که این هنر دوباره به جامعه بازگردد؟

من نزدیک به 100جلد کتاب راجع به هنر ایران نوشتم. هنر شرایط اجتماعی و تاریخی خودش را می‌خواهد. روزگاری در خود تهران قهوه‌خانه‌هایی بود مثل عباس تکیه، صفر اسکندری، آینه و. . . . مردم و کسبه غروب‌ها دور هم جمع می‌شدند و محافل خوب و قوی برگزار می‌کردند. نقالی برایشان تفریح بود. دانش جامعه را همین نقالان بالا می‌بردند. وقتی شهرها گسترش پیدا کرد و قهوه‌خانه‌ها یکی پس از دیگری با مرگ قهوه چی‌ها از رونق افتادند و تلویزیون جایگزین نقال شد، طبیعتاً با مرگ نقاشان قهوه‌خانه ما دیگر نمی‌توانیم این انتظار را داشته باشیم. من یک پیشنهاد دارم. اینکه بیاییم به‌صورت تصنعی قهوه‌خانه‌ای درست کنیم و کسانی را هم به‌عنوان قدیمی‌های این هنر بیاوریم جوابگوی حل قضیه نیست. اولین کاری که باید انجام شود، تشکیل یک موزه نقاشی قهوه‌خانه است. تا  با جمع‌آوری مدارک نقال‌ها  یاد این نقالان را حفظ کنیم و با حرمت گذاشتن گرامی بداریم. از طرفی با اجرای بسیار این مراسم به بهانه‌های مختلف تا در جامعه به‌عنوان یک اصل نسل جوان را به سمت خود دوباره جذب کند. بسیاری از اطلاعات مردم پیرامون شاهنامه را نقاشان قهوه‌خانه و نقالان سبب شدند. اگر اینها نبودند خیلی از قصه‌های شاهنامه در جامعه گوش به گوش نمی‌شد. یا در مورد مسائل مذهبی نقالان و مداحان نقش بسیار مهمی داشتند. استاد محمد مدبر و حسین قوللر آغاسی دو پیشگام مهم نقاشی هستند. من کتابی به‌عنوان «نقاش سرخ عشق، آبی پرواز» را نوشتم در آن از استاد محمد مدبر نوشتم که معروف است به نقاش عاشورا تابلوهای مذهبی اش بسیار دقیق و ارزشمند است. طبیعتاً کارهای مدبر می‌تواند دوباره در جامعه مطرح شود و مجدداً مدنظر قرار بگیرد. من با مستندهایی که راجع به آنها ساختم گام نخست را در جلوگیری از فراموشی این جریان برداشتم. اکنون با اعتبار بخشیدن به آثار و با ایجاد مراسم و با تهیه مستندهایی در این مورد آرام آرام جامعه باید به این پشتوانه غنی فرهنگی برگردد و ارزش‌هایش را دریابد.

 

اکنون مدتی است بارقه بازگشت به نقالی در جامعه دیده می‌شود. شبکه پویا گاهی نقالی‌های کودکانه نشان می‌دهد که در مراسم‌هایی اجرا می‌شود. به نظر می‌رسد این حرکت آغاز شده. همینکه نقالان زن هم به این جامعه هنری پیوسته‌اند و باعث شده‌اند که جشنواره‌های جهانی هم از آنها دعوت کنند، آیا می‌توان گفت که در ایران حرکت به این سو میل کرده است؟

اول اینکه باید این دو را از هم تفکیک کرد. نقالی معمولاً در مورد داستان‌های حماسی و شاهنامه انجام می‌شود و از طرفی غالباً نقالان اول به‌صورت یک مداح شروع به کار می‌کردند و روایات مذهبی را می‌گفتند. که باید این دو را از هم جدا کرد. من اینها را خالی از ثمر نمی‌بینم. اما انتظاری که ما از گذشته‌ای که رواج و رونق بسیار داشته است، کمی دور از واقعیت است. یکی از پیشنهاد‌های من این است که در نمایشگاه‌های نقاشی ایرانی و سنتی گذاشتن یک مراسم نقالی و پرده خوانی خیلی کمک می‌کند. در حقیقت بهانه‌ای می‌شود تا تعدادی را جذب کند. اینکه کودکان نقالی می‌کنند خارج از تحسین نیست و من هم می‌پذیرم که مجدداً آرام آرام تحولی در این راستا صورت می‌گیرد.

 

در مورد آموزش نقالی در ایران توضیح دهید که آیا ما در دانشگاه‌ها واحد درسی نقالی داریم؟

در این مورد اطلاعی ندارم که مثلاً واحدی به‌نام نقالی داشته باشیم. بیشتر همت فردی است. چون این هنر مهجوری است. چه مداحان و نقالان و نقاشان قهوه‌خانه اغلب در نهایت فقر و تنگدستی از دنیا می‌روند. آنها در زمان خودشان آن‌طور که شایسته است نه به رفاه رسیدند و نه به آنها توجه شد. البته این ذات هنرهای مردمی است. یعنی تکیه آن به مردم و حمایت مردم است. سال‌هاست که دایره المعارفی را به‌صورت کتاب چاپ می‌کنم. به‌عنوان هنرهای مردمی ایران. این دایره‌المعارف چاپ شده بخصوص در مورد نقاشی قهوه‌خانه و پشت شیشه سبب شده دانشجویان وقتی می‌خواهند رساله خود را بنویسند نتیجه بهتری بگیرند. این نقاشی دوره فترتی را گذرانده است. با تغییر معماری و بزرگ شدن شهرها این فترت و فاصله ایجاد شد. اما می‌توان به بازگشت دوباره آن در جامعه امیدوار بود.

 

درست است که شما دایره المعارف نوشته‌اید و زحمت کشیدید اما اگربه صورت رسمی این واحد وارد آموزشگاه‌ها و دانشگاه‌ها نشود، آیا باز هم می‌توان امیدوار بود که این هنر اصیل و سنتی ایران حفظ شود؟

معتقدم که باید در دانشکده‌های هنر به دو مورد خیلی توجه شود. یکی به ساختار نقاشی خیالی ساز ایرانی مثل نقاشی قهوه‌خانه‌ای یا نقاشی پشت شیشه و روی کاشی که برخاسته از مضامین ایرانی هستند و برایش یک واحد تعریف شود اگر برای مکاتب هنر غربی فلان تعداد واحد می‌گذاریم باید برای آن هم واحد گذاشته شود و تدریس شود. دعوت از نقاشان قهوه‌خانه برای تدریس، آنهایی که باقی مانده‌اند یا دعوت از پژوهشگران این حوزه در همایش‌های پرسش و پاسخ. تا این موضوع باز شود. یکی هم قالی و فرش ایران است. قالی تابلوی نفیس نیست که باید در منزل آدم دارا و اشراف باشد. قالی چیزی است که همه مردم با آن دمخورند. به قول «هانری استرلن» معمارهنری فرانسوی خوشا به حال مردمی که در باغچه‌ای پر از گل به دنیا می‌آیند و روی همان باغچه پر از گل از دنیا می‌روند. منظورش از باغچه پر از گل همان قالی ایرانی است. یعنی قالی ایرانی اینقدر اعتبار و اهمیت دارد. هم از جنبه اقتصادی و هم از جنبه هنری. آشنا کردن چشم مردم به رنگ و زیبایی آن. پیشنهادم این است که باید این هنر به دانشگاه‌های هنری ورود پیدا کند. نمی‌توانم بگویم در دبیرستانها هم تدریس شود ولی یک دانشجوی رشته نقاشی طبیعتاً اگر در اینجا کار می‌کند باید این نقاشی را بشناسد و برای اعتبارش تلاش کند.

 

مردم ایران به مطالعه کردن  و کتابخوانی عادت ندارند شاید با همین نقالی‌ها شاهنامه سینه به سینه نقل شده است. آیا ضرورت وجود نقالی در چنین جامعه‌ای احساس می‌شود؟

این بخشی از فرهنگ ماست و نمی‌توانیم منکر آن شویم. نقاشان ما به جای تقلیدهای بی‌مایه و کشیدن نقاشی‌های نامفهوم باید به سمت سوژه‌های ناب بروند. ما سوژه‌های بسیار زیبا و پر از وصف و نقل را در ادبیاتمان در شعر شاعران و قصص داریم. به نظر من همت عالی می‌طلبد. باید همه مصمم شوند تا نقاشان شریف و بزرگواری که عاشق کارشان بوده‌اند را بشناسند. نقاشانی که خواستند دینشان را ادا کنند. ما هم می‌توانیم با ورود این هنر به دانشگاه‌های هنری مجدداً اعتبار نویی به این هنر قدیمی بدهیم.

منبع: روزنامه ایران

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما