ادبیات فارسی / دکتر محمدجعفر یاحقی – بخش چهارم
|۹:۸,۱۳۹۸/۷/۲۰| بازدید : 98 بار

 

بعد از اسلام، نثر رسمی فارسی پس از وقفه‌ای، از شکل ابتدایی خود بیرون آمد و در دوره سامانی در لباس فارسی دری پدیدار شد یا دست‌کم براساس آثار برجای مانـده و مـدارک موجـود مـی‌توان به چنین استنباطی رسیــد. نخستـین متن منثور بر جای مانده، برگهایی از «مقدمه شاهنامــه ابـومنصـــوری» اســت که به امر ابومنصــور محمد بن عبدالرزاق، در سال ۳۴۶ق، به دست گروهی از دانشوران خراسان و ماوراءالنهر در موضوع تاریخ و تاریخ داستانی ایران پیش از اسلام تنظیم شده است. همین کتاب است که مبنای کار نظم شاهنامه فردوسی قرار گرفت؛ بنابراین آن را می‌توان سرسلسله نثرهای تاریخی فارسی دانست که در همان دوره سامانی در «تاریخ بلعمی» (تألیف: ۳۷۲ق) و کمی بعدتر با «مجمل ‌التواریخ والقصص» (تألیف: ۵۲۰ق) که مؤلفش شناخته نشده است، ادامه یافت. بعد از تاریخ بلعمی، فن تاریخ‌نویسی غیرداستانی و مبتنی بر واقعیت‌های موجود هم در زبان فارسی مطرح شد و اندکی بعد در دوره غزنوی، یکی از مهمترین تواریخ فارسی که صبغه ادبی بسیار هم دارد، به قلم ابوالفضل بیهقی طی مدتی نزدیک به نیم قرن گردآوری و در سی مجلد تنظیم شده که قسمت اعظم آن از میان رفته است. بخش موجود کتاب که به «تاریخ بیهقی» معروف است، کمتر از یک ششم کل کتاب و حاوی تاریخ عصر مسعود غزنوی است و به همین دلیل گاهی تاریخ مسعودی هم نامیده شده است. از همین دوره غزنویان تاریخ دیگری به نام «زین‌الاخبار» به قلم ابوسعید گردیزی نیز باقی مانده است که صبغه ادبی چندانی ندارد.

فن تاریخ‌نویسی در دوره‌های بعد هم اهمیت و اعتبار داشته است و کتاب‌هایی نظیر «راحه‌الصدور» (تألیف: حدود ۶۰۳ق) اثر محمد بن علی بن سلیمان راوندی در تاریخ سلاجقه، «تاریخ جهانگشای» اثر عطاملک جوینی (متوفی ۶۸۱ق)، در تاریخ مغول، «جامع‌التواریخ» (تألیف: ۷۱۰)، به قلم رشیدالدین فضل‌الله همدانی که تاریخی عمومی است تا عصر مؤلف، «تاریخ گزیده» (تألیف: ۷۳۰ق)، از حمدالله مستوفی قزوینی، «ظفرنامه» (تألیف: ۸۲۸ق)، اثر شرف‌الدین علی یزدی، «مطلع سعدین» (تألیف: ۸۷۲ق)، نوشته کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی، «روضه الصفا» (تألیف: ۹۰۳)، به قلم میرخواند، «حبیب‌السیر» (تألیف: ۹۳۰ق)، به قلم خواندمیر و در دوره صفوی «عالم‌آرای عباسی» (تألیف: ۱۰۳۸ق)، اثر اسکندربیگ منشی، و در زمان نادر، «دره نادره» و «جهانگشای نادری»، هر دو به قلم میرزامهدی استرآبادی، عرصه تاریخ‌نویسی را بارآور و پهنه نثر فارسی را رنگارنگ کرده‌اند.

شاخه‌ای از تاریخ‌نویسی فارسی به تواریخ محلی اختصاص یافته است که در این قلمرو از گذشته‌های دور کتاب‌هایی از قبیل «تاریخ سیستان» (تألیف: ح۴۲۵ و ۷۲۵ق) از مؤلفی مجهول، «تاریخ بخارا» (تلخیص: ۵۷۴ق) به قلم نرشخی و ترجمه قباوی و تلخیص محمد بن زفربن عمر، و «تاریخ بیهق» (تألیف: نیمه اول قرن ششم‌ق)، اثر ابن فندق، باقی مانده است که از زمره تواریخ محلی به حساب می‌آید و در شناخت مناطق خاص، بسیار سودمند است. تاریخ‌نویسی از سده‌های هشتم و نهم قمری به بعد، در شبه‌قاره هند هم رونق داشته که از آن میان کتاب‌هایی مانند «تاریخ فرشته» و «تاریخ الفی» بیشتر قابل ذکرند.

 

در عرصه تفسیر

دومین کتاب نثر فارسی که خوشبختانه همه متن آن از دوره سامانی بر جاست، «ترجمه تفسیر طبری» است که در سال ۳۵۱ق به امر سامانیان، به اهتمام گروهی از علمای ماوراءالنهر، تنظیم و ترجمه شد. این کتاب که سرمشق و سردودمان ترجمه‌ها و تفسیرهای فارسی قرآن و کتب دینی به شمار می‌آید، در واقع ترجمه و تلخیص کاملاً آزاد از تفسیر سی جلدی محمد بن جریر طبری (م۳۱۰ق) است که در اوایل سده چهارم‌ق به زبان عربی تألیف شده است. بعد از ترجمه تفسیر طبری، هم تفسیر و ترجمه قرآن به پارسی ادامه یافت و هم کتاب‌های دینی و کلامی چندی در حوزه معارف اسلامی به زبان فارسی نوشته شد که ادبیات دینی ایران را غنای خاصی بخشید.

از تفسیرهای معروف دوره‌های بعد از «تفسیر سورآبادی» (تألیف ۴۷۱ق)، تفسیر «تاج‌التراجم» شهفور اسفراینی (متوفی ۴۷۱ق)، «کشف‌الاسرار» میبدی (تألیف ۵۲۰)، «روض‌الجنان و روح‌الجنان» ابوالفتوح رازی (تألیف: حدود ۵۳۳ق) و در دوره‌‌های بعد از تفسیر «جلاءالاذهان و جلاءالاحزان» ابوالمحاسن جرجانی و تفسیر «مواهب علیه» کاشفی سبزواری (م۹۱۰ق) و «منهج‌الصادقین» فتح‌الله کاشانی باید یاد کرد.

از میان کتب ملل و نحل فارسی به نام «کتاب النقض» محمد ‌بن عبدالجلیل رازی قزوینی (تألیف: ۵۵۶ق) و «تبصره‌العوام» منسوب به مرتضی ‌بن الداعی الرازی (اوایل قرن هفتم ق)، باید اشاره کرد که هر دو از متون کهن دینی و کلامی شیعه محسوب می‌شود.

 

فنون ادبی

متنهای خاص مربوط به بلاغت و فنون ادبی از «ترجمان‌البلاغه» محمد بن عمر رادویانی (تألیف: اواسط قرن پنجم ق) آغاز می‌شود، هرچند پیش از او از آثار و مؤلفات کسانی مانند بهرامی سرخسی، ابویوسف عروضی و ابوالعلاء شوشتری نیز نام برده‌اند که متأسفانه بر جای نمانده است. این‌گونه آثار را رشید وطواط (م۵۷۳ق) با تألیف «حدائق‌السحر» ادامه داد و شمس قیس رازی با نوشتن «المعجم فی ‌معاییر اشعار العجم» (تألیف: ۶۱۴ق) به اوج کمال خود رسانید. بعد از او، خواجه ‌‌نصیرالدین طوسی (م۶۷۲ق) هم تألیف کتاب گرانقدر «معیارالاشعار» گام دیگری در این راه برداشت. کتاب‌های کوچک دیگری از قبیل «بدایع الافکار فی ‌صنایع الاشعار» کاشفی سبزواری و «انیس العشاق» شرف‌الدین رامی (م۷۹۵ق) که در این زمینه بعدها پدید آمد، نتوانست چیز چندانی بر میراث پیشینیان بیفزاید.

سبک نویسندگی فارسی در کلیه این آثار یکسان نبود. در دوره سامانی و اوایل عصر غزنوی، مورخان از شیوه نویسندگی ساده و فاقد آرایه‌های ادبی استفاده می‌کردند، اما تدریجاً از میانه سده ششم که نثر فارسی تحت تأثیر ترسل عربی رو به پیچیدگی گذاشت، نثر کتاب‌های تاریخی، با بسیاری از لغات بیگانه (عربی و بعد هم ترکی مغولی) و آرایه‌های ادبی، از سبک فنی یا مصنوع پیروی می‌کرد؛ به طوری که فی‌المثل «تاریخ جهانگشای» جوینی و «نفثه‌المصدور» زیدری و در دوره‌های پسین «دره نادره» و «جهانگشای نادری» را باید جزو متون متکلف و مصنوع فارسی دسته بندی کرد.

 

تاریخ ادبیات

به موازات کتب تاریخی محض، از تذکره‌‌‌ها، که در واقع کتاب‌های تاریخ ادبیات گذشته به حساب می‌آمدند، باید یاد کرد. کار تذکره‌نویسی با محمد عوفی (متوفی بعد از ۶۳۰ق) و تألیف کتاب «لباب‌الالباب» (تألیف: ۶۱۸ق) آغاز شد. بعدها دولتشاه سمرقندی با تألیف «تذکره‌الشعراء» (تألیف: ۸۲۹ق) کار او را دنبال کرد. در دوره صفوی هم در ایران تذکره‌های متعدد و نام‌آوری، چون «تحفه سامی»، «هفت اقلیم»، «عرفات العاشقین» و «تذکره نصرآبادی» تدوین شده و هم در شبه‌قاره کار تذکره‌نویسی به نحو نظرگیری رونق یافت و تألیف و تدوین صدها تذکره را سبب گردید. کار تذکره‌نویسی در دوره قاجار و در واقع تا قبل از تألیف تاریخ ادبیات به شیوه نوین هم ادامه یافت. از میان واپسین تذکره‌های مهم فارسی از «مجمع‌الفصحاء» رضا قلیخان هدایت (تألیف:‌ ۱۲۸۸ق) باید نام برد که سنت تذکره‌نویسی فارسی را تا نزدیک به زمان ما استمرار بخشید.

 

آثار دیوانی

در سنت نثرنویسی فارسی، غیر از کتب رسمی، منشآت و آثار دیوانی نظیر «عتبة الکتبه» اثر منتجب‌الدین بدیع (متوفی بعد از ۵۵۲ق) و «التوسل الی ‌الترسل» بهاء‌الدین محمد بن مؤید بغدادی (متوفی بعد از ۵۸۸ق) و در دوره‌های متأخر «منشآت» قائم‌مقام فراهانی و کتب سفرنامه، که از آن میان «سفرنامه ناصرخسرو» شهرت و اعتبار ادبی لازم را پیدا کرده است، از دسته‌ای دیگر از کتاب‌های نثر فارسی باید یاد کرد که بیشتر برای شاهان و شاهزادگان و به منظور دستورالعمل حکومت و مملکت‌داری تدوین و تنظیم می‌‌شده است. این نوع ادبی خاص که به «آینه امیران» یا «نصیحة‌الملوک» شهرت دارد، در زبان فارسی از اهمیت خاصی برخوردار است و می‌توان آنها را دنباله اندرزنامه‌های شاهان و شاهزادگان در ادبیات پهلوی (فارسی میانه) به شمار آورد. از میان این گونه کتاب‌‌ها از «قابوسنامه» (تألیف: ۴۵۷ق) به قلم امیر عنصرالمعالی و «سیاستنامه» اثر خواجه نظام‌الملک (مقتول ۴۸۵ق) و «نصیحة‌الملوک» محمد غزالی (متوفی ۵۰۵ق) باید یاد کرد که در زمره متون مهم نثر فارسی قلمداد می‌شود. در ادامه همین آثار با اندکی تفاوت اندرزنامه و کتب حکمت عملی قرار می‌گیرد که از آن میان به کتاب‌هایی نظیر «بحر‌الفوائد» از مؤلفی ناشناخته، «کیمیای سعادت» غزالی، «اخلاق ناصری» خواجه نصیرالدین طوسی (م۶۷۲ق)، «اخلاق محسنی» کاشفی سبزواری و «اخلاق جلالی» جلال‌الدین دوانی (م۹۰۸ق) باید اشاره شود.

 

ادبیات داستانی

ادبیات داستانی شاید مهمترین زمینه ادبی در عالم نثر فارسی باشد. سنت داستان‌پردازی در ایران باستان با تاریخ و سرگذشت نیاکان چنان درآمیخته بود که امکان تفکیک یکی از دیگری وجود نداشت. وجود کتاب‌هایی نظیر «هزارافسان» که بعداً در دوره اسلامی به عنوان «الف‌لیله و لیله» به وام گرفته شد و در عصر قاجار با نام «هزار و یکشب» به فارسی ترجمه شد، و نیز آوردن مجموعه داستان تمثیلی «کلیله و دمنه» از هند در دوره انوشیروان، از اهمیت این سنت در فرهنگ ایران پیش از اسلام حکایت دارد. در دوره اسلامی، این میراث داستانی ابتدا به عربی و بعد به فارسی دری منتقل شد. کلیله را ابن‌مقفع به عربی درآورد و خود مقدمه و ابوابی بر آن افزود.

 

سنت عیّاری و پهلوانی دوره اسلامی هم موجد آثار دیگری شد که از آن میان می‌توان به داستان «سمک عیار» اشاره کرد که در اواخر سده ششم قمری فرامرز بن خداداد «ارجانی» از زبان یکی از قصه‌پردازان زمان، به نام صدقة ‌بن ابی‌القاسم شیرازی، تحریر کرده است.

 

آثار داستانی سده ششم به سمک عیار منحصر نمی‌ماند. در سال۵۳۶ق، ابوالمعالی نصرالله منشی کتاب «کلیله و دمنه» را از عربی به فارسی ممتازی ترجمه کرد که خود برای دیگران سرمشق و نمونه‌ای دلپذیر واقع شد و آثار چندی از قبیل «روضة‌العقول» با انشای محمد بن غازی ملطیوی و «مرزبان‌نامه» با انشای مصنوع سعدالدین وراوینی، که دو تحریر متفاوت از اصل کتاب مرزبان‌نامه به زبان طبری است، پدید آمد. اصل طبری مرزبان‌نامه را مرزبان بن رستم بن شروین از زبان وحوش و طیور و دیو و پری و آدمی در اواخر قرن چهارم به زبان طبری فراهم آورده بود. تقلیدهای کلیله و دمنه در سده‌های بعد هم ادامه یافت که «انوار سهیلی» کاشفی سبزواری (م۹۰۶ یا۹۱۰ق) و «عیار دانش» ابوالفضل دکنی از همه مشهورتر است.

 

کتاب دیگری که همانند کلیله و دمنه بنیاد هندی داشت، و ابتدا در سده چهارم به خامه ابوالفوارس قناوزی (به نوشته مینوی ضبط قناوزی ظاهراً غلط است و ممکن است درستش فناروزی، منسوب به قنارز، از قرای بیرون نیشابور، یا فناروزی، منسوب به فناروز، نام جایی در سمرقند باشد) به پارسی دری ترجمه شده بود، کتاب «سندبادنامه» است. در سده ششم هجری دو تحریر تازه از این کتاب صورت گرفت:. یکی به دست دقائقی مروزی شاعر که در اواخر همان سده آن را به نثری فارسی درآورد و دیگری به قلم ظهیرالدین سمرقندی که انشای ساده ابوالفوارس را نپسندید و آن را به نثری مزین و آراسته به امثال و اشعار پارسی و تازی، که مطلوب منشیان و مترسلان آن زمان بود، تحریر و تهذیب کرد.

 

از دیگر زمینه‌های داستانی هندی، که در زبان فارسی از آن استقبال شد، «طوطی‌نامه» بود. طوطی‌نامه اصلا نام کتابی از مجموعه‌های معروف داستان بود که در سنسکریت «شوکه سپتتی»، یعنی «هفتاد داستان طوطی» نامیده شده بود. از این داستان دو تحریر به فارسی در دست است: تحریر نخست آن، معروف به «جواهر‌الاسمار»، با انشای عماد بن محمد ثغری در آغاز قرن هشتم ق در زمان علا‌ءالدین خلجی (حکومت:۶۹۵ـ۷۱۵ق) فرمانروای مملکت دهلی، صورت پذیرفته و تحریر دوم به دست ضیاء نخشبی، به نام طوطی‌نامه صورت گرفته و اخیراً در تهران به صورت مرغوبی طبع و نشر شده است. در حوزه ادب عامه هم روایت‌های دیگری از این داستان به نام «چهل طوطی» در دست است.

 

از جمله کتب قصص و حکایات از یک طرف باید از «چهار مقاله» یا «مجمع‌النوادر» نظامی عروضی (تألیف: حدود۵۵۰ق) یاد کرد، که هرچند به این منظور تألیف نشده است، اما در عمل حاوی قصص و حکایاتی اغلب غیر تاریخی است، مربوط به چهار صنف طبیب، دبیر، منجم و شاعر، که در نوع خود از آثار ممتاز نثر سده ششم به شمار می‌رود، و از طرف دیگر باید به نوع کتاب‌های (ترجمه) «فرج بعد از شدت» و «جوامع‌الحکایات»، هر دو با انشای محمد عوفی(متوفی بعد از ۶۳۰ق) اشاره کرد که بیشتر جنبه اخلاقی و ادبی دارد.

 

نوع حکایت‌هایی که در «گلستان» سعدی آمده و عمدتاً ارزش ادبی و فنی آن بیشتر از اهمیت روایی آن است، خود عنوان دیگری است که برخی از آن به مقامه‌نویسی یاد کرده‌اند و میان پاره‌ای از حکایت‌های آن با «مقامات حمیدی»، اثر قاضی حمید‌الدین بلخی (م۵۹۹ق)، مشابهت‌هایی یافته‌اند. گلستان سعدی هم مثل کلیله و دمنه، و شاید برتر از آن، موجی از آثار ادبی برانگیخت و دهها تقلید را سبب شد.

منبع: روزنامه اطلاعات

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما