کدام جلال؟
|۹:۵۰,۱۳۹۸/۷/۱۶| بازدید : 86 بار

نگاهی به میراث برجای مانده از آل‌احمد به عنوان ادیب و روشنفکر به روایت علی دهباشی

سمیرا دردشتی: آلاحمد روشنفکری است که در زمان خود محبوب روشنفکران بود و حتی به او لقب پدرخوانده روشنفکری داده ‏اند. ویژگی‏های اخلاقی او به پشتوانه تفکری که داشت، سبب شده بود، بسیاری از معاصرانش از او حرف‌شنوی داشته باشند و این امر اگرچه امروز به مثابه نوعی تحکم و استبداد فکری مطرح می ‏شود اما برای بسیاری از معاصرانش از جهت احترامی بود که شخصیت جلال لاجرم درون آنان ایجاد می‏ کرد. او کوتاه زیست اما در این زیست کوتاه منشاء تحولات بسیاری چه در عرصه ادبی و چه در زمینه روشنفکری در ایران شد. سیمای سیاسی جلال نیز وجه دیگری است که خود کمتر به آن می ‏پرداخت و حتی گاه اصرار به پنهان کردن آن داشت. با این همه او در پیوند نزدیک با تحولات عصر خود قرار داشت. روحانی ‏زاده‏ ای بود که به مسیر نیاکانش نرفت. زمانی‏که به عرصه سیاست وارد شد جوانی بیست ساله بود که مفتون تب تند حزب توده در آن روزگار بود و از دریچه این حزب بهبود، اصلاح و رهایی را جست‌وجو می‏کرد. با این حال زمانی‏که وابستگی حزب به شوروی آشکار شد، او از جمله کسانی بود که با همراهی خلیل ملکی کار تأسیس حزب سوسیالیست توده ایران (حزب زحمتکشان) را ساماندهی کرد و به بازوی فکر آن مبدل شد. وقوع کودتای ۲۸ مرداد که به سرخوردگی و دستگیری‏های عظیم در میان کنشگران سیاسی و روشنفکران انجامید، جلال را تا حدود زیادی از وادی سیاست منفصل کرد و آن‏چه باقی ماند پناه دوباره او به وادی ادبیات و نویسندگی بود. همان ساحتی که امروز آل‏ احمد را مقابل دیدگاه مخاطب ایرانی قرار می‏دهد و به او فرصت خوانده شدن و نقد شدن را عرضه می‏کند. در ادامه به این دو تصویر برجای مانده از جلال می‏ پردازیم و دیدگاه «علی دهباشی» نویسنده و سردبیر مجله بخارا درباره این هر دو را بازتاب می ‏دهیم.

 

آل‏ احمد ادیب

نوشتار جلال به مثابه یک ادیب گویی بازتاب تمام‌نمای شخصیت اوست. کوتاه و بریده، شلاقی، عصبی، پرخاشگر، حساس، منزه‏طلب، حادثه آفرین، دقیق، تیزبین، افراطی، صریح و صمیمی می ‏نوشت. نگارش او به شیوه محاوره‏ای مخاطب را در فاصله‏ ای نزدیک با متن نگاه می‏دارد و این ویژگی سبب می ‏شود که نثر او ماندگار شود. با آن‏که شیوه نگارش او منتقدان زیادی در آن عصر داشت ولی معتقد بود: «ادبیات معاصر فارسی، به سبک بی‌توجه است، اغلب شعرا، مثل هم می‏ گویند و اغلب نویسندگان، مثل هم می‏ نویسند. خیلی به ندرت می‏ شود از شعر یا نثری دریافت که امضای چه کسی باید باشد.» برای خواننده جلال اما امضای او لابه لای سطورش آشکار بود. در ساحت محتوا داستان‏های آل‌احمد را باید بازتابی از حیات او دانست که به گونه‏ ای توأمان از احوال نویسنده و روزگار زمانه او حکایت دارند. جلال به لحاظ فکری و روحی در آثارش حضور دارد و خود را از زبان شخصیت‏ها در داستان‏هایش بازنمایی می‏کند.

سفرنامه‏ ها بخش دیگری از آثار آل ‏احمد است که طی آن می‏توان سیمای فکری و عاطفی او را ردیابی کرد. نگاه بدیع و پویای او در طول سفر به رویدادها و اشیاء دریچه‏ های جدیدی را پیش روی مخاطب می‏ گشاید. وی همچنین از بیان جزئیاتی که البته خالی از لطف نیست عبور نمی‏کند و هرجا که لازم می‏داند به بیان انتقاداتی در رابطه با کیفیت سفر می‏پردازد. به علاوه این سفرنامه ‏ها از تفکر و رویکردهای جلال نیز خالی نیست و در هر مرحله می‏توان بازتاب تحولات فکری او را در قالب سفرنامه ‏ها نیز جست‌وجو کرد. اورازان، تات‌نشین‌های بلوک زهرا، جزیره خارک درّ یتیم خلیج فارس، خسی در میقات، سفر به ولایت عزرائیل از جمله سفرنامه‏ های اوست. علی دهباشی با اشاره به وجه نویسندگی جلال یادآور شد: «فراموش نکنید که آل ‏احمد چهل و شش سال زندگی کرد و چهل و شش سالگی به نوعی آغاز کار یک نویسنده است. سفرنامه «خسی در میقات» او هنوز بعد از سفرنامه ناصرخسرو مهم‏ترین سفرنامه حج است. حداقل پنج داستان کوتاه او تا زبان فارسی هست، جزو مهم‏ترین داستان‏های کوتاه زبان فارسی است. اشاره‏ ام به «جشن فرخنده»، «گلدسته‏ ها و فلک»، «خونابه انار» و «بچه مردم» است.

بدون تردید مهم‏ترین نویسنده ما درباره پرداختن به «خود» که نزد همه نویسندگان ما تا به امروز «تابو» بوده است، «سنگی بر گوری» او یک شاهکار باقی خواهد ماند. چه بخواهیم آل‏احمد را دوست بداریم و چه نقد کنیم. داوری تاریخ ادبیان این خواهد بود. یحیی آریانپور بعدی که از راه برسد بدون تردید این داوری ‏های شتابزده را مورد نقد قرار خواهد داد.»

 

حصار غرب‏زدگی

جلال در خوانش‏های بعدی کمتر از زاویه نگارش ادبی و تأثیرگذاری که از این جهت در تاریخ ادبیات ایران داشته مورد بازیابی قرار گرفته است اما در این میان نگارش اثر «غرب‌زدگی» اهمیت جلال را در میان جریان روشنفکری بیش از پیش کرد و تحولات آتی تاریخ ایران به گونه‏ای رقم خورد که این اهمیت نه‌تنها برجای خود باقی ماند بلکه بر گستره آن نیز افزوده شد. آن‏چه او در غرب‏زدگی به آن پرداخته است گویی تکوین و تعمیق تفکر ایرانی آن‏جا که در سنت درجا می‏زند و مایل است که مشکلات و ناکارآمدی‏ها را از چشم غرب ببیند اما این رویکرد از این‏جا نیز فراتر می‏رود و اساسا آل‌احمد در غرب‏زدگی به شورشی علیه مدرنیته، ماشینیسم و مظاهر آن دست می‏زند. با این حال نباید فراموش کرد، نگاه آل‌احمد به مسئله غرب از زاویه یک ادیب، روشنفکر و کنشگر سیاسی است، فقدان رویکرد جامعه ‏شناسانه و مورخانه در این اثر پاشنه آشیلی است که سبب شده بعدها مسیر برای منتقدین او هموار شود. با این همه وقوع انقلاب اسلامی و رویکرد غرب‏ستیزانه مستتر در انقلاب سبب شد که اثر جلال به خوانش مسلط، نزدیک جلوه کند و در نتیجه نقد و هواداری از او به واسطه «غرب‏زدگی» به سکه رایج مبدل شد. علی دهباشی در رابطه با اهمیت کار جلال و لزوم محصور نشدنش در «غرب زدگی» معتقد است: «امروزه هرکسی می‏خواهد بگوید که متجدد است و مدرنیته را درک کرده است، با نفی آل‌احمد آغاز می‏کند و غالبا زمانی‏که من نوشته‏ های آنان را می‏خوانم، پی می‏برم که این افراد آثار آل‌احمد را مطالعه نکرده ‏اند. اینان تنها بخشی از آثار آل‌احمد را مطالعه کرده‏ اند. آل‏احمد تنها در «غرب‏زدگی» نیست. او در کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» است. آل‌احمد در نامه‏ هایش است. آل‌احمد در مونوگرافی ‏هایش است. آل‌احمد در «خسی در میقات» است. اغلب کسانی که در مورد او استدلال می‏کنند، صرفا به غرب‏زدگی نظر دارند. در سوی دیگر ماجرا متاسفانه کسانی‏ که از آل‌احمد دفاع می‏ کنند، بسیار بد و از منظر حکومت از آل ‏احمد دفاع می‏ کنند. در‌حالی‌که آل‌احمد روشنفکر «چون و چرا کننده» بود. چه ما خوشمان بیاید و چه بدمان بیاید او نسبت به حکومت و قدرت موضع داشت. او اگر بود در مسائل اجتماعی و فکری از بسیاری از روشنفکران امروز ما رادیکال‏تر بود ولی ما بدون اینکه آثار او را خوانده باشیم، او را مدافع نظریاتی می‏دانیم که او اگر بود مخالف یا منتقد آن بود. همین داوری را در مورد دکتر شریعتی نیز می ‏کنند. متأسفانه جامعه روشنفکری ما گرفتار این وضعیت است. آل ‏احمد را باید دوباره خواند و حتما باید او را نقد کرد و بدون تردید در تاریخ اندیشه اجتماعی و سیاسی ایران، هرکس در هرکجا و با هر اندیشه ‏ای فصل مستقلی به او اختصاص خواهد داد.»

منبع: سازندگی

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما