فلسفه کاربردی چیست؟ / بخش اول
|۸:۴۰,۱۳۹۸/۷/۱۵| بازدید : 52 بار

 

گفتگو با پروفسور دیوید آرچارد - احمد پورقاسم

اشاره: فلسفه کاربردی، مسائل و رویکردهای آن در حل مسئله، از جمله حوزه‌هایی است که مطالعه و به‌ کارگیری آن به ‌منزله یکی از قدمهای مؤثر در کاربردی‌سازی علوم انسانی، می‌تواند آینده‌ای نوین به روی این حوزه از فلسفه بگشاید. از این ‌روی گفتگو با پرفسور دیوید آرچارد معاون «انجمن فلسفه کاربردی» انگلستان که فیلسوفان بسیاری از کشورهای پایه‌گذارش بوده‌اند، امکان طرح پرسش‌هایی را درباره فلسفه کاربردی مهیا کرد. گفتگوی پیش رو که متن کاملش پیشتر در فصلنامه «اطلاعات حکمت و معرفت» به چاپ رسیده، افزون بر بررسی برخی از مسائل مرتبط با این حوزه، نگاهی به دل‌مشغولی‌های جامعه ایرانی نیز دارد.

 

بخش «درباره ما» را در پایگاه «انجمن فلسفه کاربردی» مطالعه کردم. در این بخش هدف از تأسیس «انجمن فلسفه کاربردی» در سال ۱۹۸۲ رشد آن دسته از فعالیت‌های فلسفی بوده است که تأثیر و رابطه مستقیم با دغدغه‌های عملی‌ دارد که به ‌واسطه تحلیل نقادانه و پرسش فلسفی نمایان می‌شوند. گفتگو را با پرسش از این «دغدغه‌های عملی» شروع کنیم. چه انواعی از دغدغه‌های عملی‌ مدنظر شما بوده که فلسفه کاربردی آنها را نمایان خواهند ساخت؟

باید توجه داشت که جنبشی فلسفی در انتهای دهه ۷۰ و ابتدای دهه ۸۰ در آمریکا شکل گرفت که به روشهای عملی در فلسفه اشاره می‌کرد. با مطالعه فلسفه آن روزهای آمریکا، می‌توان دیدگاه روشن‌تری نسبت به روشهای عملی در فلسفه اتخاذ کرد که به دو حیطه وسیع اطلاق می‌شود: الف) حوزه پزشکی و بیوتکنولوژی؛ برای مثال: چه انتخاب‌هایی ممکن است برای بیمار وجود داشته باشد؟ چه اصول اخلاقی در تصمیم‌گیری وی مؤثر خواهد بود و بر چه اساسی، بیمار می‌تواند نوع مرگش را انتخاب کند و اصولا آیا چنین مجوزی برای او وجود دارد؟ بحث ژنتیک، مباحث ذهن، بحث عصب‌شناسی و… نیز از مباحث مرتبط با این حوزه است.

 

ب) مسائل اجتماعی. این حوزه برای مثال، به مباحث مرتبط با عدالت، تساوی، آزادی، آزادی بیان، جنگ و صلح و… ارتباط دارد. مباحث مرتبط با اخلاق نیز در این حوزه جای دارد که می‌توان به نمونه‌هایی نظیر اخلاق تجاری اشاره کرد. این حوزه را می‌توان با فلسفه اجتماعی یا فلسفه سیاسی نیز مرتبط دانست. اگر به مقالاتی که در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ به رشته تحریر درآمده‌اند نگاه کنیم، بیشتر موضوع‌ آنها، به این‌گونه مسائل اختصاص دارد. امروزه مسائل، موضوع‌ها و پرسش‌های فلسفه کاربردی بسیار بیشتر شده و فلسفه کاربردی توانسته است حوزه مطالعاتی خود را بسط دهد؛ بنابراین دو حوزه وسیع را می‌توان در خصوص روشهای عملی در فلسفه نام برد که اولین حوزه عموما به تصمیم‌های شخصی بازمی‌گردد و دومین حوزه که احتمالا بشود آن را فلسفه اجتماعی و سیاسی نامید، به موضوعاتی درباره عدالت، آزادی، جنگ و… یعنی به مسائل اجتماعی مرتبط است.

 

پس باید گفت که به سیاست هم مرتبط می‌شود؟

بله، اما بیشتر از آن با اخلاق کاربردی مرتبط است.

برخی معتقدند فلسفه کاربردی به معنای فلسفه‌ای که در مقابل فلسفه نظری باشد، وجود ندارد. فلسفه کاربردی چیزی جز فعالیت‌های فلسفی نیست.

برای درک معنای فلسفه نظری در مقابل فلسفه کاربردی، باید به تصویری که رافائل در توصیف مدرسه فلاسفه یونان باستان ترسیم‌ کرده است، توجه کنیم. این نقاشی، جمعی از فلاسفه در مدرسه آتن را در یک تصویر گرد هم آورده است. افلاطون و ارسطو در کانون این اثر مشغول گفتگو با یکدیگرند. افلاطون با دست چپ «نیمائوس» کتاب مشهور خود را در بر گرفته، دست راستش را بالابرده و با انگشت به آسمان اشاره می‌کند، حال آنکه شاگردش ارسطو، دست راستش را موازی با زمین گرفته و با دست دیگر نیز کتاب «اخلاقیات» خود را در بر دارد. این تصویر، نمایش بسیار خوبی از این دو نوع فلسفه است. اولی به حیطه «ایده» نظر دارد که به بیرون از جهان اشاره می‌کند و در حقیقت ایده‌های افلاطونی در عالم فراواقعیت یا فرازمینی است، در حالی ‌که ارسطو اشاره به عمل‌گرایی در فلسفه اشاره می‌کند و حالت او در این تصویر نشان‌دهندة تفکرات واقع‌گرایانه اوست. همان‌طور که در این تصویر مشخص است، از ابتدا، بحث دو نوع فلسفه ایده‌آل‌گرا و فلسفه واقع‌گرا مطرح بوده است؛ بنابراین فلسفه کاربردی را نیز می‌توان جنبه‌ای از عمل‌گرایی فلسفه ارسطویی در نظر گرفت.

 

هنگامی‌که با برخی از فیلسوفان صحبت می‌کنیم، صحبت از امکان حل مسائل جامعه به واسطه «فلسفه کاربردی» را دور از ذهن می‌دانند و درباره وجود چنین فلسفه‌ای به‌ صورت مستقل، تردید دارند. بر این اساس، اگر بخواهیم با دلایل روشن، اثبات کنیم که فلسفه کاربردی می‌تواند در حل معضلات جامعه نقش مؤثری ایفا کند، چه دلایلی می‌توانیم ارائه کنیم؟

مسئله‌ای بسیار دشوار است. دشواری‌اش به این سبب است که از یک‌ سو این پرسش مطرح می‌شود که: آیا فیلسوف، متخصصی است که صلاحیت دارد تا به مسائل مختلف اجتماع بپردازد؟ و آیا این حق را دارد که بگوید یک فرد چه باید بکند یا چه نباید بکند؟ برای مثال، دانش شناخت‌شناسی کاربردی درباره نظام‌هایی مطالعه می‌کند که باور ما را شکل می‌دهند که آیا نظام‌های باورمندی در ما، درست مهندسی شده یا خیر و چه چیزهایی را باید باور داشت؛ و از سوی دیگر این مسئله مطرح می‌شود که: آیا فیلسوف فردی است که با روشی خاص و کلماتی غامض، سعی دارد تا صرفا ماهیت اشیا را کشف کند؟ بنابراین وظیفه او با این تعریف، حل مسائل خاصی است که مرتبط با ماهیت اشیاست. از این ‌روی، فلسفه به سبب موضوع‌هایش با همه رشته‌های دیگر متفاوت می‌شود.

 

باید توجه داشت که پاسخ به این سؤال، روشنگر مسیر پیش روی ما خواهد بود. بر اساس تفکر اول، فلسفه روشی است برای تفکر ورزیدن و سپس، تدریس این روش به دیگران. فلسفه، تخصص پیدا کردن در این مسیر است و چنانچه ما به این مسئله اعتقاد داشته باشیم، می‌توانیم فلسفه کاربردی را مشخص‌تر بیان کنیم. به ‌عبارت واضح‌تر، نوع تعریف ما از فلسفه و فیلسوف، روشن‌کننده آن است که آیا فلسفه با مسائل واقعی اجتماع سر و کار دارد یا با موضوعات صرفا انتزاعی مرتبط است.

 

حالا که صحبت از تفاوت فلسفه‌ها شد، خوب است به تفاوت فلسفه کاربردی و فلسفه‌های میان‌رشته‌ای اشاره‌ای بکنید؛ به‌عبارت ‌دیگر، تفاوت بین فلسفه کاربردی و فلسفه‌هایی از قبیل فلسفه اخلاق، فلسفه سیاسی، فلسفه حقوق یا به‌ طورکلی، فلسفه به انضمام یک علم دیگر چیست؟ پرسش از آنجایی دشوار می‌شود که گروهی معتقدند فلسفه کاربردی با تعریفی که شما می‌کنید، همان کاری را می‌کند که فلسفه‌های میان‌رشته‌ای همانند فلسفه اخلاق انجام می‌دهد. با این توصیف، تفاوت آشکار بین این دو در کجا خواهد بود؟

ترجمه یک ‌فصل از «مجموعه مقالات درباره فلسفه کاربردی» به‌ عهده من بوده است که به روش فلسفه کاربردی می‌پردازد. برای آنکه به درک درستی از پاسخ این پرسش دست یابیم، باید درباره روشی که فلسفه کاربردی به‌کار می‌بندد صحبت کنیم. من در آن مقاله، بین روش فلسفه کاربردی با اخلاق کاربردی یا فلسفه محض تفاوت‌هایی را ذکر کرده‌ام. برشمردن زیرشاخه‌های فلسفه محض، از جمله متافیزیک، شناخت‌شناسی، اخلاق و منطق، کار دشواری به نظر نمی‌رسد یا دست‌کم می‌توان گفت که تفاوت بین حوزه‌های مختلف زیرشاخه‌های فلسفه محض و محتوای آنها، آسان است؛ اما درباره فلسفه کاربردی، مسئله به این آسانی نیست.

 

فلسفه کاربردی، با اینکه به موضوع‌های مرتبط با اخلاق مرتبط است، اما با اخلاق کاربردی نیز یکسان نیست و البته بسیار مهم است که قلمرو فلسفه کاربردی را از صرف اخلاق کاربردی وسیعتر بدانیم؛ مثلا می‌توان از متافیزیک کاربردی، شناخت‌شناسی کاربردی، فلسفه علم کاربردی، زیبایی‌شناسی کاربردی و… سخن گفت. حال که این‌گونه است، باید به روش‌شناسی فلسفه کاربردی نیز توجه ویژه داشت. روش نخست که می‌توان برای فلسفه کاربردی ذکر کرد، این است که فیلسوف این حوزه، اصول یک علم مانند اخلاق را اخذ کرده و آن را در حوزه خاصی از فعالیت‌های انسانی به کار می‌بندد. این نگاه به فلسفه کاربردی اگرچه منطقی به نظر می‌رسد، اما دیدگاهی خام است. در فلسفه کاربردی، اگر ما بخواهیم موضوعی در باره کودکان را بررسی کنیم، لازم است به رشته‌های دیگری از جمله تاریخ، روان‌شناسی، علوم تربیتی و… نیز مراجعه کنیم. پس به صرف اینکه بگوییم فلسفه کاربردی اصول یک علم را اخذ می کند و مسیر خود را ادامه می‌دهد، تنها به بخشی از وظایف فلسفه کاربردی اشاره کرده‌ایم. به ‌عبارت دیگر، برای حل یک مسئله با روش فلسفه کاربردی، نمی‌توان صرفا به خود مسئله رجوع کرد، بلکه باید از رشته‌های متعدد برای حل آن مسئله بهره برد.

 

هنگامی‌که از تعبیر «بین‌رشته‌ای» سخن به میان می‌آوریم، می‌توانیم آن را در مقابل «چندرشته‌ای» قرار دهیم. مطالعات بین‌رشته‌ای، از ارتباط میان دو رشته به‌ دست می‌آید، در حالی‌که در فلسفه کاربردی، باید از مطالعات چند رشته سخن گفت بدین منظور که در فلسفه کاربردی، فلسفه و چند رشته دیگر با یکدیگر همگام می‌شوند تا بتوانند پاسخ مسأله‌ای را دریابند.

 

رشته‌هایی از قبیل فلسفه اخلاق یا فلسفه دین در دانشگاه‌ها وجود دارد، با توجه به توضیحات شما، آیا پیشنهاد می‌کنید که باید یک‌رشته دیگر در کنار رشته‌های مختلف فلسفه با نام فلسفه کاربردی به‌وجود آید؟

نه، اصلا چنین پیشنهادی نمی‌کنم. من فکر می‌کنم که فیلسوفانی وجود دارند که به آنچه ما فلسفه کاربردی می‌نامیم، اهتمام می‌ورزند و چنانچه شما بخواهید فلسفه کاربردی را به‌خوبی به انجام برسانید، باید فلسفه عمومی را نیز به‌خوبی بدانید.

 

تصور کنید قرار است که با مسئولان دولتی صحبت کنیم؛ مثلا با رئیس یک دانشگاه. آیا قرار است به او بگوییم که جامعه ما نیازمند فلسفه کاربردی است و همه فیلسوفان دپارتمان فلسفه، باید فلسفه را کاربردی کنند؟ اگر او بگوید بسیار خب، بیایید تا دپارتمان فلسفه کاربردی داشته باشیم اما با توجه به پاسخ قبلی، به او بگوییم خیر، نیازی به ایجاد دپارتمان مجزا نیست بلکه باید فلسفه کاربردی، از درون فلسفه‌های دیگر بجوشد. آیا فکر نمی‌کنید مسئله کمی غامض می‌شود؟

من درباره دپارتمان‌های فلسفی در کشور شما اطلاع چندانی ندارم؛ اما اینجا در انگلستان، این تأکید و فشار بر تمامی علوم و اساتید آنها وجود دارد؛ یعنی نه ‌تنها در فلسفه، بلکه در تمامی رشته‌های دیگر علوم انسانی و حتی در رشته‌هایی غیر از علوم انسانی، این تأکید وجود دارد که باید نتیجه و تأثیر تحقیقات خود را در جامعه مشخص کنند. بدین معنا که مشخص کنند چگونه کار آنها در جامعه تغییر ایجاد می‌کند؛ برای مثال، تحقیقات شما چگونه در اقتصاد تغییری رو به بهبود ایجاد می‌کند. قطعا در برخی از شاخه‌های علوم، این تأثیرات کاملا مشخص است؛ اما در رشته‌های علوم انسانی، این مسئله بسیار دشوارتر است. باید نقش گفتمان عمومی را در رواج این تفکر جدی گرفت. ما به ‌منزله فیلسوف نیز وظیفه ‌داریم تا نقش فلسفه را در تغییر جامعه مشخص کنیم و هم‌اکنون من، عضو گروه بسیار بزرگی هستم که همین وظیفه را بر عهده ‌دارند. از سوی دیگر، در انگلستان این توانایی را دارم که برای دانشگاهی که خودم در آن مشغول بوده‌ام، تأثیر بسزایی را که نتیجه تحقیقاتم در جامعه ایجاد می‌کند، نمایان کنم. من می‌پذیرم که این مسیر، بسیار دشوار است به‌خصوص که باید اذعان کنم بسیاری از فیلسوفان از اینکه باید نقش تحقیقات خود را در جامعه مشخص کنند، به‌ هیچ ‌وجه خشنود نیستند؛ مثلا فیلسوفان فلسفه محض یعنی متافیزیک و… ممکن است از این کار سر باز بزنند و آن را مزاحم مطالعات فلسفی خود بدانند؛ زیرا ممکن است بگویند این تحقیقات تأثیری مستقیم در جامعه ایجاد نمی‌کند؛ اما در انگلستان، آنها نیز همانند دانشمندان رشته های دیگر مجبور به این کار هستند.

 

برای اینکه فلسفه کاربردی بخواهد کاربردی شود، باید بتواند دست‌کم مسائل مالی خودش را تأمین کند، حال که قرار نیست رشته‌ای در دانشگاه‌ها به نام فلسفه کاربردی وجود داشته باشد، طبیعتا سیر مالی فلسفه کاربردی نیز به خطر می‌افتد و هنگامی‌که پول وجود نداشته باشد، چطور می‌توان به کاربردی‌سازی فلسفه کاربردی فکر کرد؟!

این پرسش بسیار کاربردی‌ است. من در باره نظام تأمین هزینه آموزشی و یا بورس تحصیلی در کشور شما اطلاعی ندارم؛ اما در انگلستان، بخشی از این هزینه از طریق تدریس و شهریه‌گرفتن از دانشجویان جبران می‌شود. در کنار این برنامه، سازمان‌هایی خصوصی‌ وجود دارند که هزینه شایان ‌توجهی به این کار اختصاص می‌دهند. نکته مهم این است که حامیان برنامه‌های آموزشی، باید اطمینان حاصل کنند که نتیجه تحقیقات فلسفی برای آنها سودمند است تا بعد از آن نیز حمایت‌های خود را تکرار کنند. بر این اساس، همان‌طور که قبلا توضیح دادم، تبیین تأثیر مهمی که یک تحقیق یا یک مطالعه فلسفی در جامعه می‌تواند داشته باشد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

منبع: روزنامه اطلاعات

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما