عصر طلایی تمدن اسلامی
|۷:۴۶,۱۳۹۸/۷/۸| بازدید : 74 بار

 

بررسی كتاب «كلام و جامعه» یوزف فان اس در موسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ایران

محسن آزموده: یك پژوهش جامع و مانع، دست‌كم باید 3 ویژگی داشته باشد؛ نخست آنكه مستند و دقیق باشد یعنی متكی بر منابع دست اول و اسناد مورد اجماع همگان باشد، دوم آنكه نظاممند و روشمند باشد یعنی پراكندهگویی نكند و نظم و انتظام داشته باشد و حجم انبوهی از اطلاعات را بدون طرح و برنامه پیش روی مخاطب نریزد، مساله و دغدغهاش روشن باشد و با روشی مشخص و كارآمد در حل این مساله بكوشد و سوم اینكه در حیطه موضوع مورد پژوهش گسترده و جامع باشد یعنی تا سر حد امكان به همه جوانب و ابعاد موضوع مورد بررسی از جنبههای مختلف بپردازد، چیزی را از قلم نیندازد و همه تحقیقات سابق را در نظر آورد. صورت دادن پژوهشی از این دست و با این ویژگی‌ها و خصایص در حوزه مناقشات فكری و كلامی در سدههای نخستین تاریخ تمدن اسلامی، كاری بسیار سخت و طاقت‌فرساست و بدون شك یوزف فان اس، اسلامشناس برجسته آلمانی در اثر سترگش «كلام و جامعه» در تحقق چنین تحقیقی موفق شده است. این اثر 6 جلدی كه تاریخ اندیشه دینی در صدر اسلام است به طور خاص به ظهور و بروز اندیشه‌های كلامی از بستر شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه مسلمانان در سدههای دوم و سوم هجری میپردازد. مجلد اول این كتاب بعد از پیشگفتار و درآمد از دو بخش «خصوصیات بنیادین دیانت اسلام در سده اول هجری» و «ولایات اسلامی در سده دوم هجری» شكل گرفته است. بخش نخست به مسائلی همچون ختم نبوت، تحولات خاص دینی در اوایل سده دوم، پیدایش كلام جدلی و مانند آن پرداخته است. سپس در بخش دوم به معرفی و بررسی جریان‌های كلامی در این سده همچون قدریان، زندقه، مرجئه سوریه، جهمیان، شیعیان و مانند آن در سوریه و عراق پرداخته است. به سفارش دانشگاه ادیان و مذاهب، گروهی از مترجمان كارشناس زبان آلمانی زیر نظر سیدمحمدرضا بهشتی، استاد فلسفه دانشگاه تهران، كار ترجمه این كتاب را به عهده گرفته‌اند. جلد نخست این كتاب سال گذشته با ترجمه فرزین بانكی و احمدعلی حیدری و ویراستاری علمی سیدمحمدرضا بهشتی منتشر شد. به این مناسبت موسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ایران در اولین جلسه از سلسله نشست‌های نقد و بررسی كتاب، كلام و جامعه را برگزید. در جلسه نقد و بررسی این كتاب، سیدمحمدرضا بهشتی، مهدی سردانی، غلامرضا زكیانی، حسن طارمی و حمیدرضا شریعتمداری سخنرانی كردند. در ابتدای جلسه امیرحسین خداپرست، عضو هیات علمی موسسه پژوهشی حكمت و فلسفه كه اجرای جلسه را بر عهده داشت برای انتخاب كلام و جامعه به عنوان اولین كتاب 3 دلیل برشمرد: 1- اهمیت كتاب، 2- ترجمه جمعی كتاب نمونه خوبی از كار علمی- گروهی، 3- آنچنان كه شایسته بوده به آن توجه نشده. در صفحه پیش رو گزارشی از سخنرانی‌ها از نظر می‌گذرد.

 

 

 

اعجاب‌آور

سید محمدرضا بهشتی، استاد فلسفه: از اصل نگارش كتاب كلام و جامعه ربع قرن می‌گذرد و بعد از انتشار در زمان كوتاهی جزو منابع مهم و كتاب‌های مرجع در این حیطه در زبان آلمانی شد. پیشنهاد ترجمه این كتاب از سوی دانشگاه ادیان و مذاهب صورت گرفت. كتاب از چند جهت حائز اهمیت است. نخست از حیث محتوا به این دلیل كه پرداختن نسبتا جامعی به بحث كلام به خصوص در سده‌های دوم و سوم هجری دارد كه سده‌های شكل‌گیری نحله‌های كلام در عالم اسلام است. دوم از حیث تتبع بسیار گسترده‌ای كه نویسنده داشته است. او در مقدمه اصلی كتاب اشاره می‌كند كه تقریبا كل كتاب را یك نفره نوشته كه بسیار اعجاب‌آور است. فان اس برای نگارش این كتاب از سوی دانشگاه 10 سال مرخصی می‌گیرد و از طرف آنجا پشتیبانی شده است.

 

فان اس در نگارش 6 جلد كتاب كه 4 هزار صفحه است و 4 جلد آن متن و 2 جلد قطعاتی از متون كلامی به همراه پاورقی و حاشیه است به بیش از 5142 منبع رجوع كرده است. او در تحقیقاتش دقت فوق‌العاده‌ای دارد و پاورقی‌های این كتاب گنج برای كار بعدی است. اما غیر از این تلاش همراه با جست‌وجوی سنگین و نگارش پرزحمت، رویكرد فان اس به موضوعات حائز اهمیت است. اولا فان اس تلاش كرده در 3 جلد نخست و نیمی از جلد چهارم به شیوه تاریخی بحث كند ثانیا كوشیده در بحث از یك مبحث كلامی در حد نسبت دادن یك رای كلی به یك جماعت بزرگ نباشد بلكه سعی كرده به دقت آرای متكلمان را جزء به جزء و با نسبت دادن به خود آنها بیان كند. از نیمه جلد چهارم به بعد فان اس علاوه بر رویكرد تاریخی، یك رهیافت نظام‌مند اتخاذ می‌كند كه حدود سیصد و اندی صفحه است. در این صفحات او در مقام جمع‌بندی از بحث مفصل تاریخی خود به شكلی موضوعی بحث می‌كند و نتایجی كه از تتبع تاریخی فوق اخذ كرده، ارایه می‌كند. این جمع میان دو رویكرد، یكی از نقاط حائز اهمیت كتاب كلام و جامعه است.

 

 

 

5 حوزه كلام اسلامی

دیگر ویژگی كار فان اس آن است كه در عالم اسلامی 5 حوزه را از یكدیگر متمایز كرده است: 1- حوزه شام یا سوریه، 2- حوزه مصر، 3- حوزه عراق، 4- حوزه حجاز و 5- حوزه شرق ایران. به ویژه حوزه اخیر برای ما بسیار ارزشمند است. یعنی فان اس متكلمان با گرایش‌های مختلف را در این 5 حوزه بررسی كرده و در كنار آن داد و ستدهای میان آنها را نیز مورد بحث قرار داده است. ویژگی حائز اهمیت دیگر كتاب با توجه به عنوان آن یعنی كلام و جامعه قابل اشاره است یعنی فان اس كوشیده به نسبت میان شرایط اجتماعی و مباحث علم كلان توجه كند. به نظر می‌رسد از این زاویه در حوزه علم كلام اسلامی یا كتابی نداشتیم یا اگر داشتیم بسیار اندك و پراكنده بود. به عبارت دیگر فان اس در این كتاب به دگرگونی‌های اجتماعی كه در قرون دوم و سوم هجری پدید می‌آید، توجه می‌كند. برای مثال از این سخن می‌گوید، كسانی كه از نیمه قرن اول هجری تا نیمه قرن دوم در حوزه كلام كار می‌كنند عمدتا عرب هستند و بعد هم كسانی هستند كه تبدیل به اشراف عرب شده‌اند. در حالی كه وقتی از نیمه قرن دوم به سمت قرن سوم هجری حركت می‌كنیم شاهد اقشار اجتماعی دیگری هستیم كه به كلام می‌پردازند، غالبا از موالی هستند و بعد هم صاحبان حرفه‌ها هستند. فان اس مفصل به این بحث می‌پردازد كه این جابه‌جایی اجتماعی چه تاثیری در اندیشه‌ها دارد. این نگاه فان اس فتح باب جدیدی به علم كلام است و در سنت ما كمتر به آن توجه شده بود.

 

 

 

كتابی برای متخصصان

مخاطب كتاب كلام و جامعه، اهل فن است و داوری درباره موضوعات نیز كاملا تخصصی است. ممكن است خواننده متخصص با شیوه بحث و نتیجه‌گیری‌های مولف هم نظر نباشد اما مهم این است كه فان اس بحث را به شیوه‌ای علمی پیش برده و در نتیجه جای نقادی دارد. در این كتاب با نویسنده‌ای كه می‌كوشد باورها و عقاید مختار خودش را با جرح و تعدیل نظرات دیگران ارایه كند، مواجه نیستیم بلكه با محققی مواجهیم كه تلاش می‌كند این اندیشه‌ها را استخراج و ارایه كند. البته فان اس هم در كتاب داوری‌هایی دارد و می‌توان عالمانه با داوری او مواجه شد.

 

در مقام كسی كه با متن كتاب كلنجار رفته، نظرم این است كه كار فان اس در ارایه، فهرست كردن، تتبع و... آرای متكلمان بسیار قدرتمند است. اما شاید می‌شد، تطورات اندیشه متكلمان را هم منعكس كرد البته نمی‌دانم تا چه اندازه این كار امكان‌پذیر است. البته ما فقط متونی را دیدیم كه فان اس به آنها ارجاع داده و از آنجا كه كل متون را ندیده‌ایم، نمی‌توانیم با دقت بگوییم كه آیا او می‌توانست یك كرونولوی اندیشه‌ها در یك فرد را استخراج كند یا خیر؟ اما اگر این تطور اندیشه‌ها آشكار می‌شد، یك قدم جلوتر بودیم.

 

 

 

روحیه اخلاقی و تعهد علمی

مهدی سردانی، پژوهشگر كلام و فلسفه: آشنایی من با فان اس به سال 1975 بازمی‌گردد. در آن موقع رودی پارت، استاد توبینگن بود. فان‌اس هنوز نگارش این كتاب را آغاز نكرده بود اما به عنوان یك استاد دقیق مطرح بود. بعد از انقلاب خبر‌دار شدم كه این كتاب منتشر شده است. یك روز آقای محمد مجتهدشبستری به من گفت، می‌خواهیم این كتاب را ترجمه كنیم و از من كمك خواستند. در آن زمان هنوز ساكن آلمان بودم. ایشان قسمتی از جلد دوم را برای ترجمه به من داد و بعد متوجه شدیم كه ترجمه كل آن به سادگی امكان‌‌‌پذیر نیست. سال‌ها بعد كه دكتر بهشتی تصمیم به ترجمه و انتشار كتاب داشتند آن ترجمه را به ایشان دادم.

 

كلام و جامعه كتاب سنگینی است و شبیه آن را من در كتاب تاریخ قرآن تئودور نولدكه دیده‌ام. دقت فان‌اس در تحقیقات مربوط به این كتاب بسیار زیاد است و در فیلولوژی شگفت‌انگیز است. بنابراین ترجمه كتاب بسیار سخت و نفسگیر اما لذت‌بخش است. ترجمه جلد چهارم آن 10 سال به طول انجامید و در آذر 1394 ترجمه آن تمام شد. در طول این سال‌ها با پروفسور فان اس ارتباط داشتم و تقریبا با او دوست شدم. در 10 صفحه اول به دقت غلط‌های لغتی را به او گوشزد كردم. او با دقت به این نكات توجه و بسیار سپاسگزاری كرد. این روحیه اخلاقی و تعهد علمی برای من بسیار آموزنده بود.

 

 

 

كثرت‌گرایی سده‌های نخستین

فان اس در نگارش كتاب كشفی كرده است. او نشان می‌دهد كه شكل‌گیری علم كلام در اسلام با مسیحیت متفاوت است. كلام مسیحی قبل از شكل‌گیری مسیحیت پدید آمده و پیش از ظهور دیانت مسیحی، مباحثی چون ماهیت عیسی و ماهیت خدا و... صورت گرفته و در نتیجه وقتی مبلغان مسیحی به ترویج مسیحیت می‌پرداختند از این مباحث مطرح می‌كردند اما اسلام قبل از كلام تبلیغ شده است، یعنی فتوحات قبل از شكل‌گیری كلام اسلامی به جوامع مختلف رفته است. اسلام با شعار «لااله‌الا‌الله» و ترویج عدالت به جوامع مختلف رفته است. اما بعدا در مناطق تمدنی متناسب با فرهنگ، جغرافیا و تاریخ آن منطقه كلام شكل گرفت. این امر تا تاسیس بغداد (141 ه.ق توسط منصور خلیفه دوم عباسی) ادامه دارد. بعد از این تاریخ، متكلمان گوناگون مثل نظام و جاحظ با نظریات مختلف متاثر از فرهنگ منطقه‌ای كه در آن زندگی می‌كردند به بغداد می‌آیند و دعواهای كلامی آغاز می‌شود. یكی از ابتكارات و ابداعات جامعه مسلمان، پیدایش نحله‌نویسی است. در مسیحیت این اتفاق نیفتاده است. این ابتكارات مسلمانان كه رشته‌ای به نام نحله‌نگاری است زیرا این فرض بوده كه دیگران نیز اعتقاداتی متفاوت با ما دارند و ما باید آنها را بشناسیم. این فرض در مسیحیت نبوده است. در آنجا معنای رستگاری پیوستن به مسیح است و هیچ راه دیگری نیست. فان اس از كتاب مقالات اشعری مثال می‌آورد. اشعری چنان صادقانه عقاید دیگران را گزارش می‌دهد كه گویی خودش این نظریات را قبول دارد بنابراین كلام اسلامی از دید فان اس یك نگاه كثرت‌گراست. اینكه در بغداد این همه مكاتب مختلف كنار هم زندگی می‌كردند و گاهی نیز منازعه می‌كردند در جامعه مسیحی مصداق نمی‌یابد. برای مثال فان اس می‌گوید قبل از 400 هجری قمری، فردی به نام احمد بن موسای سعدی از اندلس به بغداد(عراق) برای تحصیل می‌آید. او در سفرنامه‌اش نوشته كه در بغداد جلسات مناظره‌ای تشكیل می‌شود كه در این مناظره، پیروان همه ادیان جمع می‌شوند و بدون تفاضل با هم به مباحثه می‌پردازند. هر گاه نماینده یكی از مذاهب وارد جلسه می‌شود، همه مردم در برابر او به احترام می‌ایستند.

 

 

 

یك نقطه عطف

حسن طارمی، پژوهشگر و مترجم: این كتاب به زبان آلمانی است و در نتیجه من آن را نخوانده‌ام اما از سال 1372 كه برادرم(مهدی سردانی) در این ترجمه(جلد چهارم) مشاركت كرد با او در این زمینه بحث می‌كردم و با اهمیت آن در پژوهش‌های كلامی و مطالعات اسلامی آشنا بودم. یكی از نكات برجسته كتاب فهم متون كلامی توسط مولف این كتاب است. سال 1371 در كنگره جهانی شیخ مفید از نزدیك شاهد احترام اسلام‌شناسان و شرق‌شناسان غربی به پروفسور فان‌اس بودم.

 

نكته حائز اهمیت این كتاب تتبعات تاریخی و كلامی گسترده مولف است كه به نظریات خاص خود او انجامیده است. برای مثال او برای نشان دادن نظریات متكلمی مثل ابن راوندی كه از معتزله فاصله می‌گیرد و متشیع می‌شود به كتابی زهرالربیع سیدنعمت‌الله جزایری(شوشتری) نیز اشاره می‌كند یا به كتاب حقایق‌الایمان زین‌الدین عاملی كه امروز مشخص شده متعلق به شهید ثانی نیست، ارجاع می‌دهد یا به كشف‌المحجه سید بن طاوس به درستی و زیبایی استناد می‌كند. این نشان می‌دهد كه فان اس خود را به قرون دوم و سوم محدود نكرده و به كل تاریخ كلام اسلامی احاطه دارد. به ویژه توجه فان اس به بستر زندگی كلام اهمیت دارد. او نشان می‌دهد كه پرسش‌های واقعی در ذهن متكلمان بوده و در نتیجه كوشش برای پاسخ به آنها، كلام اسلامی شكل گرفته است. معتقدم انتشار ترجمه این كتاب تاثیری در روش‌ها و سطح انتظاری كه از محققان ایرانی ایجاد می‌شود، خواهد گذاشت.

 

یكی از نكات جالب كتاب فان اس، كشف عقلانی بودن كلام اسلامی است. او از ورود بحث حسن و قبح عقلی به احكام بحث و این نكته را مطرح كرده كه به تدریج این فهم عقلانی در كتاب‌های كلامی كاهش پیدا كرده است. البته فان اس عمدتا با سواد اعظم یعنی جامعه كلامی اهل سنت مواجه است. مساله نجات محور بودن مسیحیت و اینكه اسلام چنین بحثی ندارد و با شهادتین شروع می‌شود یكی از مباحث زیبای كتاب است. اما به عنوان یك نگاه انتقادی، معتقدم كه فان اس به ویژه در جلد چهارم، سهم كلام شیعی را در مباحثی چون ایمان، معرفت‌الله، جبر و اختیار، ارجا و... تا حدودی نادیده گرفته است. به طور كلی به نظرم او تا حدودی تحت تاثیر اهل سنت است برای مثال برای ابوجعفر محمد بن علی بن نعمان كوفی از تعبیر «شیطان الطاق» بهره می‌گیرد كه از یاران امام صاق(ع) بود و در میان شیعیان به «مومن الطاق» مشهور بود اما مخالفان او را «شیطان الطاق» می‌خواندند.

 

 

 

اسلام‌شناس آلمانی

پروفسور یوزف فان اس، متولد 1934 میلادی در شهر آخن آلمان و استاد بازنشسته دانشگاه توبینگن، از مدرسان و پژوهشگران نامدار در اسلام‌شناسی است. او در سال 1959 در شهر بن دكترای خود را با نگارش رساله‌ای در عرصه عرفان اسلامی اخذ كرد و پنج سال بعد در سال 1964 میلادی در شهر فرانكفورت رساله استادی خود را با تحقیقی درباره معرفت‌شناسی در حوزه اسلامی به پایان برد. فان اس در سال 1967 استاد مدعو دانشگاه لس‌آنجلس كالیفرنیا، در سال 1968 استاد مدعو دانشگاه امریكایی بیروت بود. او در همین سال جانشین رودی پارت زبانشناس و اسلام‌شناس نامدار آلمانی بر كرسی اسلام‌شناسی و زبان‌های سامی شد كه ترجمه و شرح او از قرآن كریم به زبان آلمانی تا به امروز از ترجمه‌های دقیق و علمی این كتاب آسمانی در زبان‌های اروپایی به شمار می‌رود. پروفسور فان اس عضو آكادمی علوم هایدلبرگ، آكادمی ادبیات بارسلونا، انجمن فلسفه ایران، آكادمی علوم تونس، آكادمی قرون وسطای امریكا و آكادمی اروپا بود. او در سال 2009 جایزه خدمات شایان پروس و در سال 2010 جایزه‌ای از كنگره جهانی مطالعات خاورمیانه را دریافت كرده است. فان اس دارای تحقیقات و نوشته‌های متعددی در حوزه كلام اسلامی است.

منبع: روزنامه اعتماد

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما