گفت‌و‌گو با محمدعلی سادات، سرپرست دانشنامه «ویکی‌جو» نخستین دانشنامه آزاد و مجازی ایرانی
|۱۰:۵,۱۳۹۸/۷/۶| بازدید : 71 بار

 

تلاش کردیم از معایب ویکی‌پدیا فاصله بگیریم

مریم شهبازی: بیش از هشتاد سال از تدوین فرهنگنامه سعید نفیسی می‌گذرد؛ نخستین دانشنامه‌ای که در کشورمان منطبق بر استانداردهای جهانی و در یک جلد منتشر شد؛ البته بعد از آن شاهد انتشار دانشنامه‌های دیگری هم بودیم که تا پیش از انقلاب دانشنامه «غلامحسین مصاحب» مهم‌ترین آنها بود. حالا بعد از گذشت سال‌ها به همت مؤسسه علمی-فرهنگی «دانش گستر» و به سرپرستی«محمد علی سادات»، «کامران فانی» و «علی رامین» شاهد انتشار دانشنامه دیگری بر اساس دانش روز جهان هستیم. در ویراست سوم سرپرستی این کار تنها به عهده سادات است. البته این نخستین چاپ این دانشنامه نیست چراکه پیش‌تر دو دوره کامل آن منتشر شده و در ویراست سوم شاهد اعمال تغییراتی در نحوه ارائه آن هستیم. در گفت‌و‌گویی که با «محمد علی سادات» داشتیم او تبدیل این دانشنامه را به دانشنامه‌ای آزاد در فضای مجازی و  مشابه ویکی‌پدیا اتفاقی مثبت می‌داند و تأکید می‌کند که از این طریق مردم هم قادر به مشارکت در به روز‌رسانی آن خواهند بود؛ او می‌گوید: «مدعی بی‌عیب و نقص بودن دانشنامه دانش گستر نیستیم و برخوردمان با منتقدان کاملاً باز است، به‌دنبال رفتارهای تدافعی نیستیم چرا که این کار را پروژه‌ای ملی می‌دانیم.»

 

***********

 

دوره کامل این دانشنامه پیش‌تر منتشر شده بود. در ویراست سوم آن که اخیراً در دسترس قرار گرفته چه تغییراتی صورت گرفته است؟

همان طور که گفتید 2 دوره کامل این دانشنامه پیش‌تر در پانزده هزار و 200 صفحه و در قطع وزیری و با 67 هزار مدخل منتشر شده و در اختیارعلاقه‌مندان قرار گرفت. دوره کامل ویراست اول آن در سه هزار و 500 نسخه و ویراست دوم هم در سه هزار نسخه منتشر شد. مهم‌ترین تفاوت ویراست سوم این دانشنامه در نوع انتشار آن است که تصمیم گرفتیم آن را در قالب دانشنامه آزاد و در فضای مجازی در اختیار علاقه مندان قرار بدهیم.

 

  به سرویراستاری کامران فانی؟

مسئولیت این کار به طور مشترک به عهده کامران فانی، علی رامین و بنده بود.

 

 کاهش پانصد نسخه‌ای در ویراست دوم ناشی از مشکلات مالی بود؟

خوشبختانه مشکل مالی نداشتیم، دلیل کاهش تعداد نسخه‌ها در ویراست دوم نشأت گرفته از تصمیمی‌ست که برای انتشار آن در فضای مجازی داشتیم.

 

   نسخه آنلاین برای فروش در فضای مجازی؟

به هیچ وجه به‌دنبال فروش آن در فضای مجازی نیستیم و تنها هدفمان فراهم کردن امکانی برای دسترسی رایگان عموم مردم به دانشنامه است. البته قصد دیگری هم داشتیم. اینکه مانند دانشنامه آزاد «ویکی پدیا»، مردم هم قادر به اضافه کردن نکات و مطالب مورد نظر خود باشند. این اتفاق مهمی ست. البته کار ما با «ویکی‌پدیا» تفاوت‌هایی هم دارد. اعتبار ویکی پدیا از جهاتی خدشه‌دار شده. چرا که هر فردی قادر به درج مطالب مورد نظرش بدون اطمینان از صحت و درستی آن است. اما در نسخه اینترنتی دانشنامه «دانش گستر» مطالب هر یک از افراد بعد از انتشار ابتدا بررسی شده و در صورت تأیید به‌نام خود نویسنده در معرض دید عموم قرار می‌گیرد.

 

 ظرف این چند ماهی که از به اشتراک گذاشتن دانشنامه در فضای مجازی می‌گذرد چه تعداد مقاله و مطلب به آن اضافه شده؟

ظرف این سه-چهار ماهی که دانشنامه در فضای مجازی قرار گرفته حدود یکهزار و پانصد مقاله به آن اضافه کرده‌ایم. البته مرحله نخست به شکل کاملاً آزمایشی بود به همین خاطر اطلاع‌رسانی گسترده‌ای انجام ندادیم تا پی به نقاط قوت و ضعف آن ببریم. بویژه که انتشار چنین دانشنامه گسترده‌ای در فضای مجازی کار راحتی نیست و مشکلات خاص خود از جهت نرم افزاری و سخت افزاری را خواهد داشت.

 

 میزان مشارکت مردم را چطور ارزیابی می‌کنید؟

با آنکه هنوز در ابتدای این کار هستیم اما با استقبال خوبی روبه‌رو شدیم. هر چند که بعد از اطلاع‌رسانی همگانی به همکاری گسترده‌ای برای تکامل این کار نیاز است.تا امروز میلیاردها تومان برای به سرانجام رسیدن این دانشنامه هزینه شده و از سویی نزدیک به سیصد استاد و پیشکسوت حوزه‌های مختلف در بخش‌های تألیف و ترجمه همکاری کرده‌اند تا حاصل کار در اختیار علاقه‌مندان قرار بگیرد. حتی برای نشر آن در فضای مجازی هم تلاش بسیاری شده و این طور نبوده که به راحتی آن را به دانشنامه آزاد تبدیل کرده باشیم. در انجام این کار هم از مساعدت و همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بهره برده‌ایم. حتی در بحث نسخه چاپی هم برای انتشار ویراست دوم تا حد امکان نظر کارشناسان و خوانندگان دانشنامه را اعمال کرده‌ایم. آن را به شکل آنلاین منتشر کردیم تا دانشنامه تنها از سوی یکصد یا در نهایت پانصد خواننده مطالعه نشود. اعتقاد بر این است که تا وقتی دانش، شکل عمومی پیدا نکند با پیشرفت در وجوه مختلف جامعه روبه‌رو نمی‌شویم، تلاشمان در جهت انتشار آزاد دانشنامه هم برای کاربردی شدن آن نزد عموم مردم است.با وجود صرف هزینه‌های بسیار برای انتشار این دانشنامه حتی به فکر بازگشت سرمایه صرف شده هم نیستیم. اصلاً هدف حامیان مالی دانشنامه فراتر از بحث اقتصادی، انجام کاری ملی بوده است. از این طریق مردم بدون آنکه ناچار شوند به «ویکی پدیا» و اطلاعات بعضاً اشتباه آن مراجعه کنند به دانشنامه‌ای مبتنی بر اصول جهانی دسترسی پیدا کنند. اسم این دانشنامه در فضای مجازی را «ویکی جو» (wikijoo)گذاشته‌ایم که هم‌اکنون به راحتی در دسترس علاقه مندان قرار دارد.

 

افرادی که برای تکمیل این دانشنامه همکاری کرده‌اند از میان پژوهشگران و استادان دانشگاه بوده‌اند یا مردم عادی هم مشارکت کرده‌اند؟

  اغلب آنان از استادان دانشگاه بوده‌اند که اسامی همه در جلد نخست دانشنامه آمده، در آن چند ماه که به شکل بسیار محدودی در صدد استفاده از همکاری علاقه مندان برای تکمیل دانشنامه برآمدیم، تعداد قابل توجهی دست به همکاری زدند. از آنجایی که در مرحله آزمایشی کار اطلاع‌رسانی چندانی انجام ندادیم بنابراین طی این ماه‌ها بارها پیش آمده به افرادی برخورده‌ایم که خودشان در زمره استادان و صاحب نظران حوزه‌های مختلف بوده‌اند و گلایه کرده‌اند چرا آنها از انجام این کار باخبر نشده‌اند. با توجه به مشکلاتی که احتمال وقوع آنها در مرحله نخست بود تصمیم گرفتیم اطلاع‌رسانی چندانی نکنیم، اما حالا که مشکلات کار در مرحله نخست برطرف شده، به‌دنبال اطلاع‌رسانی برای انجام آن در سطحی وسیع‌تر هستیم. قصدمان از انجام این کار نوعی دموکراتیک کردن دانش است، فراهم کردن راهی برای جلب مشارکت همگانی در پیشرفت دانش ملی از اهمیت زیادی برخوردار است، پایه دانشنامه را در بخش ترجمه بر «دانشنامۀ هاچینسون» گذاشتیم، حدود 60 درصد مقاله‌های «دانش گستر» حاصل ترجمه و 40 درصد مابقی هم تألیفی هستند. دلیل انتخابمان هم تقسیم‌بندی موضوعی دانشنامه بوده که در نهایت منجر به دستیابی سریع‌تر مخاطبان به اطلاعات مورد نیاز آنان می‌شود. بازهم تأکید می‌کنم که توسعه همه‌جانبه و پایدار یک جامعه در گرو عمومی شدن دانش و افزایش سطح آن میان همه مردم است و این یکی از مهم‌ترین کارکردهای دانشنامه‌ها در همه جهان است. مطالب این دانشنامه همگی ویراستاری علمی شده‌اند و آنچنان نیست که عده‌ای دانشجو اطلاعات لازم را گردآوری کرده باشند. برخی مقالات دانشنامه ما گاهی پنج یا شش مرتبه ویراستاری شده‌اند، برخی از آنها بارها رد شده‌اند تا در نهایت با اعمال تغییرات لازم و زیر نظر کارشناسان مجرب اجازه نشر پیدا کرده‌اند.

 

  در شرایطی که تألیف دایرة المعارف و دانشنامه‌ها مستلزم همکاری عده زیادی از استادان و صاحب نظران و از سویی صرف هزینه‌های بسیار است چطور از بازگشت هزینه‌های انتشار آن صرف نظر کردید؟

 حامیان مالی دانشنامه از ابتدا هدفی جز خدمت‌رسانی به مردم نداشتند، البته ابتدا قرار بود دایرة المعارف دکتر مصاحب ملاک کارمان قرار بگیرد و مفصل‌تر شود، منتهی بنا برعللی این کار موفقیت‌آمیز نبود و تصمیم به تألیف دانشنامه مفصل‌تر و مستقلی گرفته شد.

 

چقدر تلاش شده تا نتیجه کار منطبق بر استانداردهای جهانی باشد؟

کل دانشنامه منطبق بر اصول جهانی است، من و دیگر دوستانم مدعی بی‌عیب و نقص بودن آن نیستیم، اصلاً درباره هیچ کاری نمی‌توان چنین ادعایی داشت. همه دانشنامه‌های جهان در فاصله زمانی مختلف ویراستاری می‌شوند و از همین رو با ویراست‌های مختلف از آنها روبه‌رو می‌شویم. یکی از مهم‌ترین دلایلی که آن را در قالب دانشنامه آزاد منتشر کردیم در همین ضرورتی است که با توجه به پیشرفت علوم مختلف در بحث به‌روز‌رسانی آنها احساس می‌شود. اثری که در معرض داوری و انتقاد دیگران قرار بگیرد از شانس بیشتری برای ارتقا برخوردار است. برخورد ما با منتقدان دانشنامه کاملاً باز است و به‌دنبال رفتارهای تدافعی نیستیم، چراکه چنین کارهایی تنها به پدیدآورندگان آنها تعلق ندارد و از آن مردم است. تا به امروز دو دوره چاپی کتاب منتشر شده و دیگر قراری برای انتشار کاغذی آن وجود ندارد.

 

از نخستین مرتبه‌ای که شاهد تدوین دانشنامه سعید نفیسی به شیوه استانداردهای جهانی بودیم تا به امروز بیش از هشتاد سال می‌گذرد، با توجه به این گذر زمان چقدر پیشرفت به دست آمده است؟

طی دهه‌های گذشته به‌ویژه بعد از انقلاب اسلامی شاهد انتشار دانشنامه‌های زیادی بوده‌ایم. البته اغلب آنها دانشنامه‌های تخصصی هستند و به علومی نظیر فیزیک، شیمی، ادبیات و... تعلق دارند. حتی در حیطه علوم اسلامی هم آثار شاخصی داریم که از جمله آنها می‌توان به «دایرةالمعارف بزرگ اسلامی» یا «دانشنامه جهان اسلام» اشاره کرد که از نظر سطح کیفی بسیار قابل‌توجه هستند. منتهی همگی تخصصی هستند و به درد عموم مردم نمی‌خورند. در دانشنامه‌های عمومی معمولاً مطالب مختلفی به شکل مختصر آمده تا سرنخی به دست مخاطب برای جست‌و‌جوی اطلاعات بیشتر بدهد.

 

 تألیف این دانشنامه به شکل خصوصی بوده. از مشکلاتی که پیش رو داشته‌اید هم می‌گویید؟

با مشکل چندانی روبه‌رو نشدیم، البته سختی‌هایی بود منتهی از جنس موانعی که در انجام چنین پروژه‌های سنگینی پیش روی همه اهالی کتاب قرار دارد. البته وزارت ارشاد دست به خرید تعدادی از دوره‌های این دانشنامه برای تجهیز کتابخانه‌های عمومی کشور زده که قابل توجه و موجب قدردانی است. همچنین وزارت ارتباطات به‌طوری که گفته شد در مرحلۀ انتقال به فضای مجازی همکاری مؤثری داشته است. به غیر از این دست کمک‌ها که خیلی مغتنم هم هستند از حمایت دیگری برخوردار نبودیم.

 

اینکه برخی معتقدند انتشار این دانشنامه یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی نیم قرن اخیر کشورمان است قدری اغراق‌آمیز نیست؟

نه! اتفاقاً همین طور است. چرا که دانشنامه «دانش گستر» در کشورمان در این سطح و در این حجم نظیر ندارد، هر چند که منکر جایگاه علمی دیگر دانشنامه‌ها نظیر «مصاحب» نیستم، دانشنامه «مصاحب» تا پیش از انقلاب ارزشمندترین اثر در این حوزه به شمار می‌آمد منتهی همانگونه که اشاره شد علم هیچگاه دچار توقف نمی‌شود و باید مرتب به روز‌رسانی شود. نه تنها در ارتباط با دانشنامه‌ها و دایرة المعارف‌ها، بلکه درباره تصحیح و شرح‌هایی که بر نسخ خطی و آثار کهن نوشته می‌شود هم باید چنین شیوه‌ای رعایت شود. به همان اندازه که علم در شاخه‌های مختلف با پیشرفت تدریجی روبه‌رو است جامعه هم با بهره گرفتن از نتایج این علوم حرکتی تدریجی به سوی تعالی و تکامل خواهد داشت. امیدوارم دیگر دوستان و علاقه‌مندان ما را در تکامل هر چه بیشتر این دانشنامه که متعلق به همه مردم است یاری برسانند. در هر حال، این کار فرهنگی متعلق به مردم ما و همه فارسی زبان هاست و امیدواریم در آینده گام‌های بلندتری در این زمینه برداشته شود و به شکوفایی هر چه بیشتر نهال دانش در سرزمین فرهنگ ما بینجامد.

منبع: روزنامه ایران

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما