درود بر ابراهیم
|۱۰:۳۷,۱۳۹۸/۵/۲۰| بازدید : 138 بار

 

محسن آزموده: «و اینگونه ملكوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نمایاندیم تا از جمله یقین‌كنندگان باشد (75) پس چون شب بر او پرده افكند ستارهای دید گفت این پروردگار من است و آنگاه چون غروب كرد گفت غروبكنندگان را دوست ندارم (76) و چون ماه را در حال طلوع دید گفت این پروردگار من است آنگاه چون ناپدید شد گفت اگر پروردگارم مرا هدایت نكرده بود قطعا از گمراهان بودم (77) پس چون خورشید بر آمده دید گفت این پروردگار من است این بزرگ‌تر است و هنگامی كه افول كرد گفت‌ای قوم من، من از آنچه [برای خدا] شریك میسازید بیزارم (78) من از روی اخلاص پاكدلانه روی خود را به سوی كسی گردانیدم كه آسمان‌ها و زمین را پدید آورده است و من از مشركان نیستم (79)» در این ترجمه محمدمهدی فولادوند از آیات سوره مباركه انعام، به وضوح بر سرشت عقلانی ایمان ابراهیم(ع) صحه گذاشته میشود، پیامبری صاحب اراده كه به تعبیر سورن كركگور فیلسوف دانماركی شهسوار ایمان است، بنیانگذار هر سه دین سامی؛ یهودیت، مسیحیت و اسلام، او نه فقط نخستین نیای بنیاسراییل است بلكه پیروان همه ادیان ابراهیمی، او را نیای خود میدانند. حضرت ابراهیم (ع) بت‌شكن و بانی كعبه، نخستین كسی است كه در كتاب مقدس «نبی» خوانده می‌شود. «پدیده پیامبری و جایگاه خاندان پیامبران، با ابراهیم(ع) شكل دیگری به خود میگیرد، و برای نخستین بار، پیامبری در خاندان ابراهیم(ع) نهادینه و ماندگار میشود». در قرآن كریم، دست كم سه جا یعنی آیه 33 سوره آلعمران، آیه 54 سوره نساء و آیات 83 تا 88 سوره انعام، به این موضوع اشاره مستقیم میشود. در آیه 26 سوره حدید هم به این اشاره شده كه خدا، نبوت و كتاب را هم در ذریه نوح (ع) و هم در ذریه ابراهیم (ع) نهاده است.

 

ابراهیم و پدرش

ابراهیم (ع) در نگاه نخست، یك كوچ‏نشین ساده است، شبانی كه در جست‌وجوی چراگاه برای رمههای خویش، بیابان‌های بینالنهرین تا مصر را در مینوردد، تا آنكه خدا به دلیل پارسایی، مهربانی و نیكوكاری، او را بر میگزیند تا پدر خاندانی باشد كه در سرزمین نویدداده شده، جای گیرند. نام او پیش از مبعوث شدن به پیامبری «ابرام» و پس از آن «ابراهیم» است، به معنای «پدر مردمان بسیار» یا «پدر مهربان» یعنی تركیبی از «اب (پدر) » و «راهیم (مهربان)». او بیستمین نواده آدم (ع) است. در عهد عتیق، نام پدرش «تارح» ذكر شده است، مردی كه پیشهاش سنگتراشی بوده، برخی او را بتپرست خواندهاند و شماری در این مساله شك كرده‌اند. در گزارشهای تلمودی، گفته شده ابراهیم(ع)، پدرش تارح را به پرستش خدای یكتا فرا می‏خواند و از او میخواهد تا دست از بتپرستی بردارد، اما تارح از آزار و اذیت مردمان میهراسد و از پسرش میخواهد كه خاموش باشد. «ابراهیم (ع) از كیستی آفریننده آسمانها و زمین میپرسد، و چون پدر، بتها را به او نشان میدهد؛ او خوراك در برابرشان مینهد تا بخورند، اما آنان را ناتوان از این كار در مییابد، و خشمگینانه آنان را میسوزاند. پدر باز میگردد، و سرآسیمه از آنكه چنین گستاخی بزرگی ورزیده، سراغ میگیرد. ابراهیم (ع) میگوید: میان دو تن از آنان كشمكشی برخاست، و یكی دیگری را سوزاند! پدر میگوید: چگونه چنین كردهاند؛ در حالی كه نه میبینند و نه می‌شنوند؟! ابراهیم (ع) هوشمندانه پاسخ میدهد: پدر جان! چگونه چیزی را می‌پرستی كه نه میبیند و نه میشنود؟!»

 

قرآن هم در جاهای مختلف مثل آیه 74 سوره انعام، آیه 114 سوره توبه، آیه 42 تا 50 سوره مریم و ... گفت‌وگوهای چالشی ابراهیم (ع) با پدرش را روایت میكند و پدر او را بتپرست (سوره شعرا آیات 70 و 71)، گمراه (سوره انعام آیه 74) و دشمن خدا (سوره توبه آیه 1145) میداند. اما یك بار هم در سوره انعام آیه 74 پدر ابراهیم را «آزر» میخواند كه همین باعث اختلاف نظر میان پژوهشگران شده است. برخی آزر را نه پدر ابراهیم (ع)، كه بتپرستی سرشناس میخوانند كه ابراهیم (ع) او را از این كار باز میدارد و برخی او را همان «الیعازر»، پیشكار ابراهیم (ع) میخوانند. عدهای چون علامه طباطبایی نیز با توجه به تفاوت دو اصطلاح «اب» و «والد» اولی را به معنای مجازی و دومی را به معنای حقیقی در نظر میگیرند. همچنین در تلمود برای مادر ابراهیم (ع) نامهایی چون «آماتلای»، «املیه»، «یونا»، «عوشا» و ... گزارش شده است، او را زنی پارسا و مومن خواندهاند.

 

ابراهیم (ع) در میان اهل كتاب

كلام عهد عتیق درباره ابراهیم (ع) از باب دوازده كتاب پیدایش و با وعده الهی به او برای بركت یافتن خاندانش آغاز میشود. این وعده مكرر، نشاندهنده اهمیت جایگاه خاندان ابراهیم (ع) است. خدا و فرشتگان الهی، در خواب و بیداری بارها بر او آشكار میشوند و با او گفت‌وگو میكنند. خدا با او پیمان میبندد و او را از رویدادهای آینده آگاه می‌سازد. ابراهیم (ع) به خدا اعتماد میكند و خدا از او خشنود میشود و او را به دوستی میپذیرد. ابراهیم (ع) دو بار با خدا گفت‌وگو میكند و از او میخواهد تا از كیفر گناهكاران چشمپوشی كند. خدا یك بار درخواست او را میپذیرد. ایمان به وعده الهی، آرامشخواهی و آشتیجویی، دلاوری و جنگاوری، درستكاری، میانجیگری و آمرزشخواهی برای گناهكاران و دریغ نورزیدن از دستورهای الهی از ویژگیهای این پیامبر بزرگ در كتاب مقدس است. بطور كلی چهره ابراهیم (ع) در آیین یهود بسیار درخشان است.

 

در عهد جدید (انجیل) و در میان مسیحیان نیز ابراهیم (ع) جایگاهی بلند دارد. در عهد جدید، 72 بار از ابراهیم یاد میشود. در دو گزارش انجیلی از پدران عیسی (ع) نام ابراهیم (ع) به چشم می‏خورد. در بخشهای زیادی از عهد جدید، به پیمان خدا با ابراهیم (ع) اشاره میشود و بر جایگاه او به عنوان دوست خدا تاكید میشود. پولس قدیس، ابراهیم (ع) را الگوی آرمانی از ایمان میداند. در بخش دیگری از عهد جدید، افزون بر ایمان ابراهیم (ع) كردار او الگوی همه مومنان به شمار میآید. بنابراین در اندیشه مسیحی، ابراهیم نمونه ایمان و پدر همه مومنان است.

 

ابراهیم (ع) در قرآن

در قرآن كریم، 79 بار از ابراهیم (ع) یاد می‏شود كه بعد از نام موسی (ع) بیشترین است. قرآن، ابراهیم (ع) را پیشوای مردم (آیه 124 سوره بقره)، بناكننده خانه خدا (آیات 125 و 127 سوره بقره)، دوست خدا (آیه 125 سوره نسا)، بنده خدا (آیه 45 سوره ص)، راستگو (آیه 41 سوره مریم)، الگوی نیكی (آیه 4 سوره ممتحنه) و ... مینامد و در آیه 109 سوره صافات به او سلام و درود میفرستد. در قرآن داستان موحد شدن ابراهیم(ع)، درگیریاش با پدر و مردم قومش بر سر پرستش بتها، مخالفتش با خدا بودن نمرود، شكستن بتها و سردشدن آتش بر او، دیدارش با فرشتگان الهی و شفاعتش برای مردم سدوم روایت میشود. همچنین سوره چهاردم قرآن كریم به نام ابراهیم (ع) است و این سوره به داستان ساختن خانه خدا به دست ابراهیم و تلاش پیامبران (ع) برای دعوت مردم به یگانه‌پرستی اختصاص دارد.

 

جمع خرد و ایمان

ابراهیم (ع) خردورزانه و آگاهانه خدای احد و واحد را پرستش میكند. او پس از چالش با پدر، در حالی كه چهارده سال بیشتر ندارد، بتهای ساخته شده به دست او را میشكند. در آیه 80 سوره انعام، صراحتا از استدلالورزی ابراهیم (ع) سخن به میان میآید: «و قومش با او به ستیزه پرداختند گفت آیا با من درباره خدا محاجه میكنید و حال آنكه او مرا راهنمایی كرده است و من از آنچه شریك او می‌سازید بیمی ندارم مگر آنكه پروردگارم چیزی بخواهد علم پروردگارم به هر چیزی احاطه یافته است پس آیا متذكر نمیشوید» (ترجمه فولادوند) . در مقطعی دیگر، او را دستگیر و به دربار نمرود، پادشاه بینالنهرین میبرند. نمرود از او میپرسد: مگر نمیدانی كه من خدا و فرمانروای آسمان و زمین هستم؟ ابراهیم (ع) پاسخ می‌دهد: اگر چنین است، چرا دستور نمیدهی تا خورشید از غرب طلوع كند؟ چرا نمیگویی من در دل چه دارم و فردا چه خواهم ساخت؟ چرا پدر خود را از مرگ نجات نمیدهی؟ نمرود از پاسخ به سوالها باز میماند و برای كیفر او دستور فراهم كردن آتشی بزرگ میدهد، اما خدا او را از آتش نجات میدهد. خردورزی ابراهیم(ع) از سوی متفكران و اندیشمندان نیز مورد اذعان واقع شده است. موسی بن میمون اندیشمند و فیلسوف بزرگ یهودی، ابراهیم (ع) را نخستین كسی میداند كه بر پایه عقل و خرد، به وجود خدای یگانه ایمان میآورد و هلوی فیلسوف و شاعر یهودی قرن یازدهم، تعبیر «خدای ارسطو» را جایگزین «خدای ابراهیم» میكند. در عصر جدید نیز فلاسفهای چون سورن كركگور دانماركی در قرن نوزدهم، و ژان پل سارتر و ژاك دریدا، فیلسوفان فرانسوی نیز درباره حضرت ابراهیم (ع) سخن رانده‏اند. نقطه تمركز تامل كركگور درباره ابراهیم(ع) به داستان دستور الهی برای قربانی كردن فرزندش اختصاص دارد. خدا از ابراهیم (ع) می‏خواهد كه یگانه پسرش را قربانی كند. كركگور با بسط و شرح این داستان در كتاب مشهورش «ترس و لرز» موضوع ایمان ابراهیم (ع) را محور بحث قرار می‌دهد. او نتیجه میگیرد كه اطاعت محض ابراهیم (ع) از فرمان الهی «جهش ایمان» است. سارتر، در این داستان به دشواری تصمیم انسان در زندگی برای پذیرش سرنوشت خویش اشاره میكند. از نظر سارتر، ما به تنهایی بر لبه آزادی خویش ایستادهایم و یگانه مسوول اعمال خویشتن هستیم، مسوولیتی كه از دید او هسته اندیشه اگزیستانسیال است.

 

 

قربانی كردن فرزند، ایثار و ایمان

واپسین و مشهورترین واقعه زندگی ابراهیم (ع)، ماجرای قربانی كردن فرزندش است. قرآن كریم، در آیات 100 تا 113 سوره صافات به این ماجرا اشاره میكند: «پس او را به پسری بردبار مژده دادیم (101) و وقتی با او به جایگاه سعی رسید گفت‌ای پسرك من، من در خواب [چنین] میبینم كه تو را سر میبرم پس ببین چه به نظرت میآید. گفت ‌ای پدر من آنچه را ماموری بكن انشاءالله مرا از شكیبایان خواهی یافت (102) پس وقتی هر دو تن در دادند[و همدیگر را بدرود گفتند] و [پسر] را به پیشانی بر خاك افكند (103) او را ندا دادیم كه‌ای ابراهیم[104] رویا[خود] را حقیقت بخشیدی ما نیكوكاران را چنین پاداش میدهیم (105) راستی كه این همان آزمایش آشكار بود (106) و او را در ازای قربانی بزرگی بازرهانیدیم (107) و در [میان] آیندگان برای او [آوازه نیك] به جای گذاشتیم (108) درود بر ابراهیم (109) » (ترجمه محمد مهدی فولادوند) . عموم مسلمانان این قربانی را اسماعیل (ع) پسر ابراهیم (ع) از همسر دومش هاجر می‏دانند، در حالی كه اكثر اهل كتاب این داستان را درباره اسحاق (ع)، پسر دوم ابراهیم از همسر نخست او یعنی سارا می‏دانند. قرآن كریم، چنان كه خواندیم، نام قربانی را به میان نمیآورد. سید روحاله شفیعی، پژوهشگر علوم قرآنی، در كتاب ارزنده «خاندان پیامبران در كتاب مقدس و قرآن» (دانشگاه ادیان و مذاهب، 1395) همسو با ابنعاشور مفسر تونسی قرآن و نویسنده تفسیر «التحریر و التنویر»، عدم ذكر نام قربانی را نشانگر سوگیری كلی قرآن برای پرهیز از اختلافافكنی میان مومنان تلقی میكند و معتقد است كه باید به پیام اصلی این داستان توجه كرد كه همانا ایمان ابراهیم (ع) و فرزندش به خدا و سربلندی خاندان ابراهیم (ع) از آزمون الهی است. نكته مهم در داستان ابراهیم (ع) و قربانی كردن فرزند، واكنش متفاوت و نامعهود این پیامبر اولوالعزم به این فرمان است. ابراهیم (ع) آن طور كه خواندیم، شخصیتی سخت عقلانی و اهل استدلال است و هم با خدا و هم با بندگان او به گفت‌وگو و استدلالورزی میپردازد. مثلا در آیه 260 سوره بقره میخوانیم كه برای آرامش دل (اطمینان قلب) از خدا می‏خواهد زنده شدن مردگان را به او نشان دهد و خدا نیز از او میخواهد: «چهار پرنده برگیر، و آنها را پیش خود، ریزریز گردان؛ سپس بر هر كوهی پارهای از آنها را قرار ده؛ آنگاه آنها را فراخوان، شتابان به سوی تو میآیند». اما همین ابراهیم (ع) وقتی در رویا حدس میزند كه خدا از او میخواهد عزیزترین موجود زندگیاش یعنی یگانه پسرش را ذبح كند، لحظهای تردید نمیكند و فرزندش را به قربانگاه می‌برد. یعنی به تعبیر آقای شفیعی، جایی كه سخن از متعلقات خود ابراهیم (ع) به میان میآید، او اما و اگر نمیكند و همه‌چیز را فدای معبود میكند. بیدلیل نیست كه خدا بر او درود میفرستد و او را دوست و یار خود خطاب میكند.

خاندان پیامبران در كتاب مقدس و قرآن نوشته روح‌اله شفیعی

منبع: روزنامه اعتماد

 

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما