زریاب ادب / علی بهرامیان
|۱۰:۱,۱۳۹۸/۵/۱۵| بازدید : 349 بار

 

در مكتب كهن تعلیم و تعلّم در ایران كه سابقه‌ای بیش از هزار سال داشت، طالبان علم «جامع» و مناسب آن فرهنگ پرورده می‌شدند. آثاری هم كه به قصد آموزش تالیف یا انتخاب می‌شد در اغلب موارد مشتمل بر چندین موضوع بود: هم ادبیات یعنی صرف‌ونحو و بلاغت و معانی و بیان را از طریق آن كتاب‌ها فرا می‌گرفتند و هم بدین سبب كه غالب شواهد و امثله در اینگونه كتاب‌ها از قرآن كریم و احادیث و شعر و حكمت بود، متعلمان، گذشته از هدف اصلی یعنی مبانی ادبی، پیوسته با پیام‌های اخلاقی و دینی آشنایی بیشتر و عمیق‌تری حاصل می‌كردند. بسا كه بسیاری از آن آیات و امثال‌وحكم را به گنجینه خاطر می‌سپردند و از گاه كودكی و خردسالی تا كهنسالی در یاد داشتند. طالبان علم در ادب‌آموزی بسیاری از متون تاریخی و منشآت و تفاسیر را هم به فارسی و عربی غالبا نزد استادان روزگار می‌آموختند و بدین ترتیب گرچه مقصود اصلی از تعلیم و تعلم این متون ادبیات بود، متعلمان در ضمن و پس از چند سال از جامعیتی چشمگیر در زمینه‌های گوناگون برخوردار می‌شدند كه در طول زمان و بسته به استعداد طالب علم و بر اثر ممارست در مطالعه و تحقیق پیوسته بر ابعاد و عمق آن افزوده می‌شد. بی‌سبب نیست كه دانشمندان برجسته‌ای چون شیخ‌الرییس ابن‌سینا، ابوریحان بیرونی، نصیرالدین طوسی و صدها نفر از دیگر دانشمندان در دانش‌های گوناگون از ادبیات، تاریخ، فلسفه، منطق، كلام و فقه گرفته تا طب، داروشناسی، نجوم، ریاضی، هندسه و موسیقی صاحب‌نظر بودند و گاه تالیفاتی در این موضوعات از ایشان در دست است. در واقع «ادب» در سده‌های پیشین چنانكه به درستی گفته‌اند معادل «فرهنگ» بود و ذكر كلمه ادب در بسیاری از متون امثال‌وحكم آن قرون را می‌توان از این منظر نیز نگریست. از میان معاریف ادب فارسی و فرهنگ ایرانی، خواجه حافظ شیرازی بی‌گزافه از همه پرآوازه‌تر است و با آنكه از احوال او جز اندكی دانسته نیست، نخست از شعر او و نیز اشاره‌های محمدگل‌اندام در مقدمه دیوان حافظ نیك پیداست كه از عالمان جامع روزگار خود بوده و به ویژه در باب قرآن كریم و علوم وابسته به قرآن كریم از لغت و تفسیر و قرائات و علوم ادبی تا مباحث كلامی و فلسفی مطالعات وسیع داشته و به همین سبب شناخت شعر حافظ و كشف راز و رمزهای كلمات و تعابیر در غزل‌های او مستلزم شناختی عمیق از متون ادبی، بلاغی، تفسیری، كلامی، عرفانی و حتی تاریخی قرون پیش از اوست و...

 

هر چه شخصی دلبسته شعر حافظ در این زمینه‌ها بیشتر مطالعه و تحقیق كند احتمال آمادگی بیشتری برای شناخت شعر حافظ خواهد داشت و در موارد اختلاف میان نسخه‌ها می‌تواند به دلایل و نشانه‌ها و احتمالات بیشتری در این زمینه توجه كند؛ چنانكه در روزگار نزدیك به ما علامه قزوینی با جامعیت بی‌نظیر و دقت نظر و انصاف علمی توانست تصحیحی نمونه از دیوان حافظ به دست دهد. در شرح مشكلات و دشواری‌های حافظ، بی‌گزافه یكی از بهترین آثار كتاب آیینه جام تالیف استاد بزرگوار ما، زنده‌یاد دكتر زریاب است و می‌توان آن را به جرأت حاصل نیم قرن مطالعه و تحقیق و تدقیق او در موضوعاتی دانست كه شناخت شعر حافظ مستلزم آن است. آگاهان شعر حافظ نیك می‌دانند كه پاره‌ای از كلمات و تعابیر در ابیاتی از حافظ، خواه به دست خود شاعر یا به سبب دستكاری‌های كاتبان در طول تاریخ دستخوش تغییراتی شده كه شناخت « ضبط صحیح» و مهم‌تر از آن، معنای شعر را با دشواری رو به رو كرده است: اسم اعظم بكند كار خود‌ ای دل خوش باش/ كه به تلبیس و حیل دیو مسلمان (یا: سلیمان) نشود. در این بیت كه هر دو در نسخه‌های معتبر دیوان حافظ هست، مساله فقط شباهت دو كلمه مسلمان و سلیمان در كتابت نیست و هر دو ضبط می‌تواند وجهی داشته باشد. آیا حافظ در این بیت به موضوعی در فرهنگ اسلامی و احیانا تفاسیر ماثور و احادیث و اقوال نظر داشته است؟ بررسی و پژوهش در این باب بسی فراتر از موضوعات صرفا ادبی است و یكی از مباحث جذاب در آیینه جام همین موضوع است و صدها موضوع دیگر كه برای فهم شعر حافظ ضرورت تمام دارد.

 

استاد زریاب به ادب پارسی دلبستگی تمام داشت و حافظه بی نظیر او به واقع گنجینه‌ای شگفت‌انگیز از اشعار فردوسی، نظامی، خاقانی، عنصری، سعدی، حافظ، جامی و شاعران قرن اخیر چون قاآنی و ایرج بود و از شاعران نوپرداز هم از اخوان ثالث اشعاری در خاطره داشت. استاد زمانی هم عزم جزم كرده بود تا شرحی بر دیوان خاقانی بنویسد و در جست‌وجوی شروح قدیم آن هم برآمد، از جمله شرحی كهن كه نسخه آن را پیش‌ترها در كتابخانه مجلس خود دیده بود اما افسوس كه ظاهرا مجال نیافت. استاد زریاب در ادب عربی هم بی‌هیچ گزافه صاحب نظر بود و نمونه‌هایی از چیره‌دستی او در این عرصه در آثار و نوشته‌های بر جای مانده از او دیده می‌شود و كمتر نوشته تحقیقی از او منتشر شده كه در آن كلمه یا عبارتی از مأخذی را تصحیح نكرده باشد. به سبب همین دقت نظر و عمق مطالعات او در زبان فارسی و عربی بود كه مصححان متون كهن، كوشش می‌كردند مشكلات متن در دست تصحیح را از او بپرسند. از جمله چنانكه خود می‌فرمود در قرائت و تصحیح بخشی از دشواری‌های دیوان شاعر پرآوازه اهوازی، ابونواس مشاركت داشته و شاید به همین سبب یكی از علایق او «فارسیات» ابونواس بود و همواره بر كشف و بیان جنبه‌های پنهان مانده از فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در متون نظم و نثر عربی سده‌های نخست تاكید می‌كرد. استاد زریاب همه تسلط خود بر پهنه‌های وسیع ادب فارسی و عربی را از مطالعه و بررسی و پژوهش در اصل متون به دست آورده بود و این نكته‌ای بس مهم است كه پژوهشگران روزگار ما باید به آن توجه كنند.

منبع: روزنامه اعتماد

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما