جایگاه آخوند خراسانی در نهضت مشروطه ایران در گفت‌وگو با حوریه سعیدی
|۹:۹,۱۳۹۸/۵/۱۴| بازدید : 125 بار

 

حیاتی پویا و مرگی مرموز

رضا پورحسین: آخوند خراسانی یكی از شخصیت‌های دینی بود كه در مقابل مخالفین مشروطیت ایستاد و عنوان كرد «قانون مشروطه همان قانون شرع اسلام است» و به تبیین اهمیت این موضوع پرداخت.

این جنبه‌های شخصیتی آخوند خراسانی و حضور گسترده او در محافل علمی و نقشی كه در سیاست داخلی و خارجی ایران داشته است ما را بر آن داشت تا با حوریه سعیدی استاد تاریخ دانشگاه و پژوهشگر تاریخ معاصر گفت‌وگو كنیم. متن منقح شده این گفت‌وگو كه به شكل مكتوب انجام شده است را می‌توانید در ادامه بخوانید.

 

 ********

 

عمده فعالیت‌های سیاسی آخوند خراسانی قبل از اتفاقات مشروطه چه بود؟

تلاش آخوند خراسانی و برخی از علمای نجف در حوادث قبل از وقوع نهضت و بیانیه‌ها و هشدارهای ایشان نسبت به موضوعات اتفاقیه در مملكت در میان تلگرافات كه درباره‌ اوضاع مملكت از طرف ایشان صادر شده، تلگرافی است با امضای محمدحسن ممقانی، محمد شرابیانی، نجل‌ میرزا خلیل و آخوند خراسانی كه در سال 1320ق صادر شده و در آن مورد وضعیت مملكت و فساد روزافزون و استقراض خارجه ... به شاه و ولیعهد هشدار داده است.

 

شیخ ابراهیم زنجانی از طلابی كه مدتی در نجف بوده و در درس آخوند حاضر می‌شده، او را به عنوان یكی از عالم‌ترین و سالم‌ترین فضلا و علمای نجف معرفی می‌كند. این در حالتی است كه شیخ ابراهیم یكی از كسانی بوده است كه نظر بسیار منفی و بدبینانه‌ای نسبت به حوزه‌های علمی و علما داشته و ابراز می‌كرده است. وی در خاطرات خود نقل می‌كند: «به درس اصول آخوند ملا كاظم خراسانی حاضر می‌شدم. جوان‌تر از دیگران بود، بسیار باهوش و با فطانت بود و بیانش خوب بود، لیكن قدری مغلق بود، فكری عمیق داشت و رویه‌ تحقیق و مذاق عرفانی داشت و خودش را من امین می‌دانستم ... حریص مال نبود، حسد به كسی نداشت...»، شاگردان وی را بیش از هزار نفر ذكر كرده‌اند و شیخ آقابزرگ، تعداد ایشان را تا دو هزار و دویست نفر آورده. آقانجفی قوچانی كه یكی از مبرزین طلاب درس آخوند بوده، درباره‌ شاگردان وی چنین اظهار می‌دارد: « ... طلاب و فضلا و بی‌علاقه‌های به دنیا و زیركان و باذوق‌ها و صاحب بواطن صافیه‌، مشروطه‌خواه بودند و به‌دورآخوند، طواف می‌كردند.

 

نقش آخوند خراسانی در انقلاب مشروطه چقدر جدی بود؟

در آستانه‌ پیروزی مشروطه‌خواهان، تلگراف‌هایی را از طرف علمای نجف مبنی بر پایمردی و استقامت تحت عنوان عمل به تكلیف و نشان‌دادن تكدر ایشان از اوضاع و احوال در مملكت شاهد هستیم، از همین دست تلگرافی است كه آخوند خراسانی به سید عبدالله بهبهانی و به هنگام هجرت علمای تهران به حضرت عبدالعظیم نوشته است و در آن ضمن امید به رفع حادثه (هجرت)، اعلام می‌دارد كه در هنگام ضرورت «لدی الاقتضاء و الضروره»آن‌چه تكلیف شرعی است، البته مسامحه‌بردار نیست.

 

با شروع حركات مشروطه‌خواهی، آخوند یكی از بزرگ‌ترین حامیان و هدایت‌گران آن قلمداد شد و در تمامی لحظات آن تا به‌هنگام مرگ حضوری فعال و موثر داشت. برخی از محققین افكار آزادی‌خواهانه‌ وی را تحت تأثیر شاگرد و محرر خود نایینی دانسته‌اند، ولی در وجهی دیگر بهتر است این‌طور گفته شود كه اثر متقابل این دو عالم در یكدیگر نباید نادیده گرفته شود؛ از طرفی استاد به شاگرد خویش راه درست اندیشیدن و از مقدمات صحیح بهره‌گرفتن تا به حصول نتیجه را می‌آموزد و از جهتی دیگر هم، شاگرد با تیزهوشی و اطلاع از اوضاع و احوال، استاد را در جریان صحیح وقایع (برای موضع‌گیری مناسب) قرار می‌دهد. با همكاری و حمایت آخوند از مشروطه‌خواهان، سیل تهمت‌ها و نسبت‌های ناروا به طرف وی سرازیر شد، تا جایی‌كه او را به ارتداد و بابیگری متهم نموده و اطرافیانش را به زحمت و اذیت می‌انداختند.

 

نقش آخوند خراسانی در ترویج افكار نوین چقدر بود؟

درباره‌ روش علمی وی آن‌طور كه نقل شده با براهین و دلایل همراه بوده و همین روش، عقاید نویی را باعث می‌شده است. وی شاگردان خود را وادار می‌ساخت كه اگر حرف جدیدی همراه با دلیل و برهان عرضه شده و مخالف حرف پیشینیان است و با حداقل آن تفاوت دارد، حرف نو را بپذیرند كه نتیجه‌ آن به رشد اندیشه‌ طلاب و باروری افكار ایشان منتهی می‌شد. با همین افكار نو است كه آخوند به انتشار مجلات: اخوّت‌، درّه‌النّجف‌، العلم و نجف اشرف، اقدام و كمك كرد. وی همچنین به لزوم وجود معلمین لایق پی برده و عقب‌ماندگی مسلمانان را نتیجه‌ نداشتن معلمین كافی و لایق ذكر می‌كند.

 

آخوند خراسانی با چه هدفی اعلامیه اقتصادی صادر كرد؟

از مهم‌ترین احكام و فتاوایی كه آخوند صادر كرده بود درباره‌ حكم وجوب كفایی مشق نظام، تاسیس مكاتیب و احداث بانك ملی بود. درباره‌ تامین بانك ملی كه یكی از اولین مصوبات مجلس بوده و به عنوان فوری‌ترین عمل در جهت تامین پول از داخل مطرح شده بود. برای استحكام و قوت این عمل از علمای نجف درخواست حكم در این باره كردند تا مخالفت مخالفین را درهم شكنند. ایشان نیز حمایت خود را از این عمل اعلام و ضرورت انجام آن را در قالب «توقف» آن به «حفظ بیضه‌ اسلام» نشان دادند. چنانچه در تلگرافی می‌نویسد: «... جواز و رجحان امور مزبور بر نهج مذكور و به حفظ از ربا محرم و مراقبت در حفظ عقاید و اصول محل شك و شبهه نیست، بلكه نظریه‌ توقف بیضه‌ اسلام و سد ابواب مداخله‌ اجانب از اهم تكالیف لازمه بر نوع مسلمین است...» برخی از این استفتائات گذشته از در نظر گرفتن مسائل سیاسی، مجلس و اتفاقاتی كه حول‌وحوش آن به‌وقوع می‌پیوست، ناظر به وضعیت اقتصاد در حال نابودی ایران نیز بود. آن‌گاه كه از ایشان درباره‌‌ تكلیف استعمال امتعه و اقمشه‌ خارجی سوال می‌كنند، ایشان خرید و استفاده از آن را به‌دلیل آنكه تضعیف‌كننده‌ اقتصاد مسلمین و تقویت غیرمسلمانات است، غیرجایز و بلكه حرام، اعلام می‌كنند؛ «بسم‌الله الرحمن‌الرحیم ـ بیع و شرا با كفار كه موجب تقویت كفار است و سبب تضعیف مسلمین جایز نیست و همچنین سایر امور از معاشرت با ایشان و‌الله العالم» با امضای خراسانی.

 

مهم‌ترین فتوای آخوند خراسانی كدام بود؟

آخوند خراسانی كه از بیدارترین و موثرترین علمای نجف در جریان نهضت مشروطیت بود در تلگرافی كه قسمتی از آن در ذیل می‌آید ضمن حمایت از مجلس و مجلسیان، مجلس را نخستین مرحله‌ ترقی ذكر كرده و رهنمودهایی برای وكلا دارد: «مجلس محترم شورای ملی شید‌ا... اركانه بعد از اهداء ثناء و تحیه و ادای مراسم تبریك و تهنیت... پاینده باد قلب مبارك همایونی كه بین اصبعی‌الرحمن است، به عقد این مجلس خجسته كه نخستین مرحله‌ ترقی است، منعطف فرموده‌اند ... محض مزید تذكر معروض می‌دارد كه این امانت بزرگ كه بعداللّتیا و اللتی به عهده‌ كفایت آن دیندارهای با دیانت و دولت‌خواهان با غیرت سپرده شده، مفتاح سربلندی دین و دولت و مایه‌ قوت و شركت و استغناء از اجانب و آبادانی مملكت است. البته ملل و دول عالم در این موقع نگران حال و ناظر مقال ما هستند تا از این اتفاق ملی و مجلس شورایی كه آخرین علاج امراض مزمنه‌‌ مملكت است، چه نتیجه خواهیم گرفت و چنان‌چه بعون ا... تعالی و حسن تأییده در این مرحله به طوری‌كه باید و شاید قدم‌برداریم. امید است كه ان‌شاء‌الله تعالی از مهالك نجات... حالا كه برای اصلاح مفاسد و تكمیل نواقص آزادی مرحمت فرموده ان‌شاء‌الله هیچ دقیقه را فروگذار نفرموده قوانین محكمه‌ دین مبین را كه ناموس اكبر و اعظم اسباب ترقی و نفوذ و فقط اسمی از آن باقی است، صمیما به‌موقع اجرا و مصالح دولت و انتظامات مملكت را بر وجه احسن و نظام اتقن ترتیب و ابواب استبدادات و تعدیات و حیف و میل و خیاناتی كه خانه‌ ملت را چنین ویران و روزگار دولت ابد آیت را كه حارس دین و مایه‌ شرف و شأن دنیای ملت است به این درجه‌ منتهی و زیر بار مبلغ خطیری قرض از اجانب نموده، به‌كلی مسدود و اسباب تخلیص از ذلت این قرض و صرف دخل دولت در مصالح لازمه و استعدادات موجبه بر قوت و شوكت كه اول قدم ترقی است، ترتیبات صحیحه فراهم و مقدمات استغناء از اجانب كه با ثروت و مكنت و تخلص از فقر و ذلت و به مزید مونه و هم‌دستی متمكنین از ابنای وطن با اطمینان آنها به عدم تلف و خسران اموال متوقف است، به افكار ثابت و تدابیر حكیمانه تدریجا مهیا ...».

 

یكی از مهم‌ترین فتاوای آخوند را خطاب به عموم آحاد ملت و به‌ویژه عشایر و ایلات ذكر كرده‌اند. چنان‌كه علاوه بر ایجاد حس امید در بین سرخوردگان و فراریان مجلس و مشروطه، به تحرك و جوش‌وخروش در میان ایلات و عشایر كه همواره در تاریخ ایران نقش‌آفرین و موثر بوده‌اند می‌پردازد و از طریق تطابق مبانی مشروطه با باورهای اعتقادی و دینی ایشان - كه خود نیز بدان معتقد بودند - آنها را در مرحله‌ اول به‌سمت تردید و واكنش در مقابل استبداد سلطنتی و بعد عزم بر مخالفت با آن، هدایت می‌كردند و بجا خواهد بود، اگر گفته شود كه اتحاد خوانین و عشایر بختیاری و تصمیم بر مخالفت با محمدعلی‌شاه، ضمن در نظر گرفتن عوامل دیگر، به‌توسط و راهنمایی تلگرافات مراجع نجف، پی‌ریزی شده و به‌توسط سردار اسعد بختیاری به منصه‌ ظهور رسیده است. «تلگراف به اصفهان و شیراز به‌توسط حجت‌الاسلام آقا نجفی دامت بركاته، روسا و امرا و خوانین بختیاری دام مجدهم، شیراز به‌توسط حجت‌الاسلام آقامیرزا ابراهیم دامت بركاته، روسا و خوانین قشقایی و غیرهم و البته همه‌ شماها كه حافظ و حارس و به‌منزله‌ روح مملكت هستید، می‌دانید كه اهتمامات این خدام شریعت مطهره در تشیید مشروطیت برای حفظ مذهب اثنی‌عشریه و جلوگیری از دشمنان دین اسلام و تمام دلگرمی به غیرت دینی آن برادران گرامی داشته و داریم و صریحا به همه اعلام می‌داریم كه مساعدت در تشیید اساس مشروطیت چون موجب حفظ دین است، به‌‌منزله‌ جهاد در ركاب امام علیه‌السلام و همراهی با مخالفین مشروطیت و اطاعت حكمشان در تعرض به احدی از هواخواهان آن اساس در حكم اطاعت یزیدبن معاویه و منافی با مسلمانی است.

 

نقش آخوند خراسانی در تصویب و تبیین قوانین چه بود؟

زمانی هم كه مجتهدین به‌نام و علمای مطرح در نجف (آخوند خراسانی -عبداله مازندرانی ـ میرزا حسین نجل- میرزا خلیل) علم مشروطه‌خواهی و حمایت از اصول آن را برمی‌دارند، از اصل اجتهاد و قوّت مجتهد در امور اجتماعی و سیاسی، دفاع می‌كنند و زمانی‌كه مخالفین مشروطه آنها را به آوردن قانونی در مقابل قانون الهی و بدعت متهم می‌كنند. ایشان در رد این ادعا توضیح می‌دهند: «قانون مشروطه همان قانون شرع اسلام است25» و تنها برای رفاه حال جامعه و بیان‌كننده حدود و حقوق و وظایف هر یك از آحاد افراد ملت و سیاسیات و نظامات مملكتی است، نه خلاف قانون الهی و یا جانشین و منتفی آن.

 

مرگ آخوند هم ظاهرا مشكوك بوده است. درست است؟

آخوند پس از یك سلسله تلاش در جهت برقراری و تثبیت مشروطه، به هنگامی كه در پی اولتیماتوم روسیه به ایران، به قصد دفاع در تهیه‌ مهاجرت به ایران بود در سحر روز حركت، 20 ذیحجه‌ 1329، با مرگی مرموز جهان را وداع گفت.

منبع: روزنامه اعتماد

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما