تحول در دین یا دنیا؟ / بخش دوم
|۱۱:۵۹,۱۳۹۸/۵/۶| بازدید : 157 بار

 

میزگردی با حضور استادان محقق داماد، دینانی، اعوانی، جعفریان و سیدفاطمی بخش دوم

اشاره: در بخش نخست این گفتگو، از آغاز آشنایی ایرانیان با مفهوم تجدد و توسعه در عصر ناصری سخن به میان آمد و دیدگاه شیخ محمدحسین ممقانی مطرح شد که از عالمان شیخیه بود. اینک ادامه گفتگو که به همت گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم انجام شده و حامد زارع آن را تنظیم کرده است.

 

*******

 

آقای دکتر جعفریان، در ابتدای صحبت خود گفتید که در برابر ممقانی و رشتی و دیگر شخصیت‌های شیخیه، فقیهان شیعی مقاومت‌هایی می‌کنند. رویکرد این مجتهدان علیه شیخیه چه بود؟

جعفریان: این منازعه یک امر داخلی در فرهنگ شیعی بود، قبلا نزاع میان «اخباری» و «اصولی» بود، جنگ «غالی» و «معتدل» وجود داشت، صوفی و ضدصوفی بود، فیلسوف و ضد فلسفه بود. این بار تولید جدیدی به نام «اخباری‌گری خاص» ایجاد کرد که به‌تدریج در قالب شیخی درآمد. اینها از جهتی اخباری بودند و در امر ولایت و غلوّ، قدری جلودار بودند. مخالفت مجتهدان با اینها، هم از این بابت بود، هم از جهت تولیدات پشت سر ‌هم دیگر که در بازار اینها عرضه می‌شد؛ اما در اینجا‌ من به وجه تجدد کار دارم. اتفاقاً همین شیخیه که مدعی حرفهای جدید بودند، ضد علم هم بودند. چندین رساله علیه نجوم جدید نوشتند. در حالی که مجتهدان در این‌باره، با علم جدید مخالفت نداشتند و رساله‌ای در این باب از آنها به‌دست نیامده است. در واقع شیخیه می‌خواستند از میراث قدیمی، فرهنگ و تمدنی به سبک خود درآورند. برای همین بافتنی‌های عجیب زیاد داشتند. مجتهدان، به‌عکس، به نظرم با علم اصولی که داشتند، گرچه به صراحت وارد عصر تجدد نمی‌شدند، اما راه را باز می‌کردند. نائینی فرزند جریان مجتهدان است که نوگرایی می‌کند. استادش آخوند خراسانی نیز همین‌طور است. در کل می‌خواهم بگویم می‌شود در دل این دوره، در میان بحثهایی که درگرفته، این مسئله را دنبال کرد که: آیا تغییرات جدید فکری، چه نوع علم اصولی آن و چه شیخی، نسبتی با تجدد داشته‌اند یا خیر؟ به نظرم می‌توانیم این را دنبال کنیم گرچه شواهد تاریخی اندک است.

 

آیا شیخیه در برابر متشرعه عقلانی‌تر هستند؟

جعفریان: این بحث ظریفی است. شیخیه از دو چیز استفاده می‌کنند: یکی اخبار و دیگری از نظریات عرفانی. آنها در مواجهه با شکایت متشرعه خطاب به فقها می‌گویند: شما به اخبار رجوع دقیق نکردید تا ببینید چه خبر است! اگر رجوع کنید، می‌بینید اینها همه صورت کار است و باطن آن خیلی متفاوت است. بدین‌‌ترتیب می‌توان گفت که شیخیه از یک نوع معناگرایی و عرفان ساختگی استفاده می‌‌کنند، نه عقل‌گرایی. برای همین، علیه تجدد درمی‌آید. البته ما در کل، عقل‌گرایی دوره میانی خودمان را حفظ کرده‌ایم. این حفظ کردن، مشکلی که دارد، این است که نسبت ما را با عصر تجدد، گرفتار مشکل می‌کند. ما آن را انتخاب کردیم و سنتهایمان نیز همین را اقتضا داشت. با این حال، بررسی از ریشه‌های این تغییر مهم است.

 

محقق داماد: نکته آقای جعفریان از این جهت اهمیت دارد که ما را متوجه برجستگی بحث باطن و ظاهر و به بیان دیگر عقل و تکست (اعم از نص و خبر) می‌کند؛ اما این نکته اصلی نیست. نکته اصلی که در این بحث هم به‌کار می‌آید، پیداکردن پاسخی برای این پرسش است که: اگر ما باطن یا عقل را رها کنیم، چه می‌شود؟

 

دینانی: به نظر من تمام اشتباه تاریخ بشر در این است که باطن را عقلانی نمی‌بینند.

 

سیدفاطمی: دیوید هیوم جمله‌ای دارد که با توجه به اینکه ایمانوئل کانت می‌گوید «هیوم چشم من را با این سخن باز کرد»، از اهمیت برخوردار است. هیوم می‌گوید: هر کتابی را که برمی‌دارید، باید از خود پرسید که آیا هیچ دلیل عقلی در باب کمیّت یا عدد در بر دارد؟ آیا هیچ دلیل آزمایشی درباره حقوق واقع و هستی در بر دارد؟ اگر ندارد، آن را به شعله‌های آتش بسپارید که محال است جز سفسطه و اشتباه چیزی در آن باشد. در واقع دیوید هیوم عقل را فقط برای منطق و ریاضی می‌گذارد و آزمایش را هم برای ادعای هستی‌شناسی می‌گذارد.

 

دینانی: آیا کسی از دیوید هیوم پرسیده است: آن کسی که حکم می‌کند «عقل فقط در ریاضیات است»، خود را در زندان ریاضیات محبوس نمی‌کند؟

 

محقق داماد: منظور آقای دینانی این است که همین حکمی که هیوم برای ما می‌کند هل هو الریاضیات؟ هل هو الفکتیات؟ کدام است؟ هیچ‌کدام نیست! پس این حکم از کجا آمده است؟ این یک نکته مبهم است و جای بحث دارد.

 

سیدفاطمی: ‌به هر حال شبهه هیوم انصافاً شبهه مردافکنی است. حرف هیوم این است که در امور واقعی و اموری که معطوف به هستی واقعه است، شما چه روشی جز روش تجربی دارید؟

 

دینانی: لطفاً کمی دقیق‌تر فکر کنیم. محسوسات واقعی هستند، ولی «واقع» منحصر در «ماده» نیست.

 

سیدفاطمی:‌کانت هم وقتی می‌گوید: «هیوم چشم مرا باز کرد»، یعنی همین اینکه فیلسوف در مورد متافیزیک می‌تواند صحبت کند؛ ولی درباره علم حقوق نمی‌تواند صحبت کند. این برای الهیات و متکلم است.

 

محقق داماد: پس این صحبت هیوم با عرفای دیگر چه تفاوتی دارد که: «دین برای دل است و حوزه عقل نیست»؟ هیوم می‌گوید الهیات برای دل است.

 

سیدفاطمی: هیوم می‌گوید الهیات یک تجارت است. هیوم ملحد است، ولی کانت ملحد نیست.

 

اعوانی: اشتباه هیوم خیلی بزرگ است که کانت هم متوجه آن نشده است. او می‌گوید: «عقل حکم می‌کند نه حس»؛ بنابراین سعی می‌کند احکام عقلی را به حس تعبیر کند. او می‌گوید: «ما از علیت چه می‌بینیم؟ ما مجاورت و تداعی مبانی می‌بینیم» و این سخت اشتباه است. کانت هم متوجه آن نشده و فلسفه‌ای درست کرده که کار را بدتر از آنچه باید کرده است.

 

سیدفاطمی: البته کانت عقل را در حوزه اخلاق اهمیت می‌دهد، ولی تنها در اخلاق این طور است.

 

دینانی: خود کانت می‌گوید که اخلاق عملی است. عمل بدون نظر یک اشتباه است.

 

آقای دکتر اعوانی! نظر جناب عالی درباره نگرش فلاسفه مدرنی نظیر هیوم و کانت چیست؟

اعوانی: به نظرم کانت و هیوم هر دو اشتباه می‌کنند. کانت جز حس را قبول ندارد؛ یعنی احکام عقل را رد می‌کند. هیوم قضایا را دو نوع می‌داند: یا پسین یا پیشین. پسین یعنی تجربی و پیشین تنها ریاضی و منطق را شامل می‌شود. هیوم می‌گوید قضایای مابعدالطبیعه از جنس قضایای پیشین نیست، چون پیشین تنها ریاضی است و غیر از ریاضی ما قضایای پیشین نداریم. برای اینکه قضایای ریاضی تکنولوژی نیست، عقلی و برهانی است. برهان را هم در همه جا می‌توان آورد، هم در ریاضیات و هم در الهیات. باید دقت کنید که ریاضی خودش برهان دارد. وقتی ما در ریاضی از یک قضیه به قضیه دیگر می‌رویم، این خودش برهان است. مابعدالطبیعه هم همان برهان است.

 

آقای دکتر سیدفاطمی! جمله‌ای که دیوید هیوم نقل کردید، چه ربطی با بحث دکتر جعفریان درباره تحول در قرن سیزدهم داشت که متولی آن شیخیه بودند؟

سیدفاطمی: ربط آن جمله مهم هیوم با بحث آقای جعفریان این است که می‌تواند ما را به این نتیجه‌گیری رهنمون سازد که اگر می‌بینید در تمدن غرب پیشرفت در علوم و فنّاوری پیش آمد، به این خاطر بود که امثال هیوم آمدند و گفتند برای تصدیق و توجیه امور واقعی، به تورات و انجیل مراجعه نکنید؛ اما سنت احترام به علم و تجربه در جوامع اسلامی به وجود نیامد و شیخیه این نکته مهم را متوجه نشدند.

 

جعفریان: معلوم است که متوجه نشدند، ولی ما بحثمان این نیست. ما بحثمان این نیست که آیا شیخیه متوجه اندیشه غربی بودند یا نه؟ بحثمان در مورد روح توسعه است که در قرن سیزده قمری و در بحث میان شیخیه و متشرعه به وجود آمده است. همین جاست که علم اصول انباشته و فقه همه به تبع آن چندبرابر شد. ادعای دین در توجه به همه عرصه‌های اجتماع حاضر همین منازعه شیخیه و متشرعه است. بحث این است که این روح توسعه در قرن سیزدهم یکمرتبه از کجا آمد؟

 

سیدفاطمی: آن روح توسعه‌طلب را به جان دینی انداختیم که از قضا باید محدودش می‌کردیم و آن را توسعه دادیم. در برابر، آن زندگی واقعی را توسعه ندادیم. به عبارت دیگر، ما در ۱۵۰ سال اخیر و در تاریخ اندیشه دینی معاصر، آن چیزی را توسعه دادیم که نباید توسعه پیدا می‌کرد. به قول معروف: «از قضا سرکنگبین صفرا فزود»!

 

جعفریان: و الان وامانده‌ایم که چاره کار چیست و باید با آن چه کنیم!

 

آقای دکتر دینانی، چاره کار چیست؟ آیا انباشتگی اصول و فقه برای ما مشکل ایجاد کرده است؟

دینانی: علم اصول در حد خودش بسیار کار کرده است. دنیای امروز با تمام عظمتش هنوز علم اصول را نفهمیده است. البته من خودم روی اصول کار نمی‌کنم. به هر حال به روحیه و فرهنگی که ما داریم، محافظه‌کار می‌شویم و اصلا به خود اجازه نمی‌دهیم از قابلیت‌ علم اصول استفاده کنیم. اما در مورد دانش فقه جای بحث وجود دارد. فقهای ما شریعت را در احکام خلاصه کردند. «شریعه» یعنی طریق و راه، شریعه به معنای احکام نیست. احکام که درک ندارد؛ ولی ما شریعت را در احکام خلاصه کردیم و این مشکل شد که طریقیت خود را از دست دادیم. این از ترس و محافظه‌کاری بود و تقریباً راه آن تحول دشوار شد.

 

آقای دکتر سیدفاطمی، آیا دلیل همه عقب‌ماندگی‌های ما همین توسعه ندادن امور واقع معطوف به زندگی بوده است؟

سیدفاطمی: مشکل اصلی همین بوده است، اما مشکلات دیگر هم وجود داشته و دارد. از جمله اینکه ما هیچ وقت دانشگاه نداشته‌ایم و به جای آن حوزه علمیه داشته‌ایم. اتفاقی که در غرب افتاد، این بود که دانشگاه کنار حوزه‌های عملیه به وجود آمد؛ یعنی یک عده فارغ‌ از دیانت، طب و شیمی و فیزیک می‌خواندند. گالیه در غرب که روحانی و الهی‌دان نبود؛ اما گالیله ما کسی بوده که می خواسته ساعت شرعی و قبله را از روی مطالعه نجوم بفهمد و کار دیگری به اهمیت خود نجوم و اخترشناسی نداشته است.

 

جعفریان: البته ما هم تفکیکی را که آقای سیدفاطمی می‌گویند، تقریباً از دوره صفوی داریم؛ چه اینکه پزشکان و منجمان و دبیران ما اصلا آخوند نیستند. در واقع ما دو نظام آموزشی داشتیم: یکی طلبه‌پرور بود و دیگری رشته‌های دیگر که همین منجمان و پزشکان و برخی از دانش‌‌های شبه دانش بود و آثار زیادی هم از آنان در دست است.

 

سیدفاطمی: مهمترین منجم دوره صفوی کیست؟

 

جعفریان: محمدباقر یزدی و بسیاری دیگر.

 

سیدفاطمی:‌خیر! میرفندرسکی است.

 

جعفریان: میرفندرسکی ظاهراً در نجوم تخصصی نداشته. حالا مسئله این است که در دوره صفویه بین کسانی که به صورت حرفه‌ای علوم طبیعی را تحصیل می‌کردند و کسانی که علوم دینی را پیگیری می‌کردند، تفکیک وجود داشت. البته ممکن است همان منجمان و پزشکان و دبیران در مقدمات درسها یک دوره مختصر فقه و ادبیات عرب بخوانند، اما از نظر آموزش در دوره صفوی تفکیک به صورت مشخص وجود دارد.

 

سیدفاطمی: ولی هیچ وقت یک سنت محکم و متقن از علومی نداشته‌ایم که کارش متکفل امور دنیاست.

 

جعفریان: در کل از نظر مفهوم علم، با شما موافقم؛ اما الزامات عملی، آنها را به این سمت سوق می‌داد. ما این مشکل را داریم که تا حدی که محیط به ما فشار می‌آورد، دنبال علم می‌رویم؛ اما از آنجا به بعد، به همان وضع بسنده می‌کنیم و از درون علم، یا به عبارتی از روی کنجکاوی دنبال علم نمی‌رویم. در دنیای جدید این دو به هم متصل شده و علم و اقتصاد کاملا به هم پیوند خورده است. ما به این نقطه نرسیدیم یا بهتر است بگوییم فقط در عرصه عمل، مثلا معماری، به دانشی که لازم بود، دسترسی پیدا کردیم. نه بیشتر.

 

آقای دکتر محقق داماد! به نظر شما نقطه کج‌روی شیخیه کجا بود؟

محقق داماد: نکته‌ای که آقای دینانی گفتند، به نظر من ام‌المفاسد بود و آن اینکه متفکران شیخیه راه سومی مستقل از عقل درست کردند به نام دل و باطن. باطن یک محیط نامتناهی است که هیچ عقلی در آن کار نکند و اصلا هیچ عقلی صلاحیت ورود به آن را نداشته باشد. نکته مهم این است که بدانیم این تفکیک عقل و دل از کجا آغاز شده است؟ چه شخصی شهود را از عقل جدا کرد و مقابل عقل قرار داد و به چه آفاقی رسید؟ به نظر می‌رسد در قضیه شیخیه و پیامد آن «بهائیت»، خود ملاصدرا نقش ناخواسته دارد.

 

دینانی: من یک عمر ملاصدرایی بودم و حالا هم برای این بزرگمرد احترام زیادی قائلم؛ ولی دیگر مریدش نیستم و از زمانی که کتاب «شفا» را نزد علامه طباطبایی خواندم و «اشارات» ابن سینا را درس دادم، فهمیدم که من دیگر مرید ملاصدرا و به قول معروف صدرایی نیستم. اکنون با افتخار می‌توانم بگویم که هیچ مردی در تاریخ بشر به عظمت ابن‌سینا نمی‌شناسم حتی ارسطو!

 

محقق داماد: آیا در اندیشه ملاصدرا، کشف و شهود مقابل عقل است؟

 

دینانی: بله؛ ولی اگر شهود دارد، معقول است و اگر معقول نیست، باید از آن عبور کرد.

 

جعفریان: شیخیه چه نسبتی با تفکر ملاصدرا دارد؟

 

دینانی: نادانی! این نسبت نسبی نیست. از ملاصدرا چیزهایی گرفتند، ولی متوجه اشتباه خود نشدند.

 

محقق داماد: بنده با نظر آقای دینانی در خصوص ملاصدرا موافق نیستم….

منبع: روزنامه اطلاعات

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما