بابك خرمدین كه بود؟
|۱۱:۵,۱۳۹۸/۴/۳۰| بازدید : 125 بار

 

كاوه رهنما: قیام بابك خرمدین در سده‌های دوم و سوم هجری قمری در آذربایجان یكی از پیچیده‌ترین موضوعات تاریخی است كه به ویژه در یكصد سال اخیر با انگیزه‌های عمدتا سیاسی روایت‌های گوناگونی از آن ارایه شده است. شنبه 22 تیر ماه نشریه «وطن یولی» در همكاری با موسسه نگارستان اندیشه، نشستی در بررسی زندگی و زمانه بابك خرمدین برگزار كرد. در این نشست علی بهرامیان، عضو هیات علمی دایر‌ه‌المعارف بزرگ اسلامی با ذكر نكاتی پیچیدگی‌های روایت علمی و دقیق از قصه بابك را برشمرد و داود دشتبانی، سردبیر نشریه وطن یولی به قرائت‌های سیاسی معاصر از زندگی بابك پرداخت.

 

پیچیدگی‌های ماجرای بابك / علی بهرامیان

برای فهم قیام بابك باید شرایط اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جامعه‌ای كه او از دل آن قیام كرد را به دقت بررسی كرد. نكته دیگر اینكه اطلاعاتی كه در منابع تاریخی درباره این واقعه بسیار پیچیده است و باید این منابع به دقت مورد بررسی قرار گیرد. قیام بابك و جنبش او و شخصیت او در مآخذ عمدتا عربی نگاشته شده و تسلط به این زبان ضروری است. البته صرف تسلط به این زبان كفایت نمی‌كند. درباره بابك قلم عمدتا در دست مخالفان او بوده و در نتیجه تصویری كه از او ارایه شده، انسانی شورشی است كه می‌خواسته بنایی خلاف اسلام بگذارد. بنابراین باید مآخذ راجع به قیام او را با دقت مورد بررسی قرار داد. نكته مهم دیگر اینكه قیام‌هایی مثل قیام بابك و به‌آفرید یك حیاط خلوت دارد كه آن را مورخین به ما نشان نداده‌اند. آن حیاط خلوت دشمنی طبقه‌ای از ملاكین ایرانی و متعلقین به ادیان و مذاهب پیش از اسلام با بابك و به‌آفرید است. مثلا بابك مزدكی بود و در دوره او خلافت می‌كوشید خودش را نماینده اسلام و هر نوع قیام و جنبشی علیه خودش را ضد اسلامی نشان بدهد حتی اگر طرفداران آن قیام ضد اسلام نبودند. قیام بابك نزدیك به 20 سال طول كشید و بسیاری از كسانی كه علیه او مبارزه كردند، نه به خاطر پول بلكه برای اینكه او را ضد مسلمان و مزدكی جلوه داده بودند، وارد كارزار شدند. در حالی كه پدر و برادر بابك مسلمان بودند و بعد از شروع قیام، نام خود را به بابك تغییر داد كه با توجه به سابقه نام بابك، یعنی نیای ساسانیان، نشان‌گر آن است كه می‌خواست جا پای ساسانیان بگذارد، یعنی در اندیشه پادشاهی بود و می‌خواست عهد قدیم را زنده كند. به گمان من جنبش خرمدینی مثل سایر جنبش‌های دیگر در ایران علیه تسلط عنصر عربی بود و لزوما ضد اسلامی نبود اما این خلافت بود كه می‌خواست آن را ضد اسلام جلوه بدهد. عرب‌ها بعد از فتوحات آذربایجان زمین‌های این منطقه را از آن خود كرده بودند و در نتیجه اقتصاد آنجا را كه وابسته به دامداری بود زیر سلطه خود درآوردند. بنابراین یك علت قیام بابك جنبه اقتصادی آن بود و ربطی به اسلام یا حتی عرب و غیرعرب نداشت. استاد بابك كه از خرمدینان بود، مردی زمیندار و ثروتمند بود. نشانه‌ای از مزدكی بودن او نداریم. در واقع خلافت تعمدا می‌خواهد بابك را حتی از دین زرتشتی هم خارج نشان بدهد و كاملا تنها كند. یعنی دو جناح، یكی عربی و دیگری دیوانسالاران آذربایجان با بابك مخالفت دارند و هر دو او را خلاف منافع خود تشخیص می‌دهند. در اوایل قیام البته برای دیوانسالاران منافعی در بر داشت و به همین دلیل پیشرفت كرد اما بر اساس گزارش‌های تاریخی آنجا بساط پادشاهی راه انداخت و از جایی به بعد دیوانسالاران نیز دچار اختلاف با او شدند. بنابراین در طول تاریخ نگاه مثبتی به بابك وجود نداشته و عمده منابع علیه او جهت‌گیری داشته‌اند. حتی خرمدینان هم خاطره بابك را گرامی نمی‌داشتند. در واقع او انسان متفرد و تنهایی است و جنبش او به جایی نرسید و ادامه پیدا نكرد، نه تنها به لحاظ سیاسی بلكه حتی به لحاظ عقیدتی. بابك نتوانست فرهنگ سیاسی به وجود بیاورد. پژوهشگر تاریخ

 

روایت‌های غیرعلمی و سیاسی از بابك / داود دشتبانی

تحقیق در مورد موضوعات تاریخی كاری طاقت‌فرسا و بسیار دشوار است زیرا این موضوعات و در مورد خاص بحث ما بحث بابك بسیار پیچیده هستند و ابعاد متكثری دارند. اما این موضوعات تاریخی وقتی به ابزار سیاست و فرهنگ بدل می‌شوند، بسیار ساده‌سازی می‌شوند و به راحتی مورد بهره‌برداری سیاسی قرار می‌گیرند. موضوع قیام بابك نیز از دو جهت مورد بهره‌برداری سیاسی قرار گرفته است. یك شكل استفاده سیاسی از سوی ناسیونالیست‌ها صورت گرفته است، یعنی در دوره‌ای است كه ناسیونالیسم در كشورهای جهان سوم ظهور و بروز یافت. ما یكی از ملت‌های تاریخی هستیم كه پیش از ظهور ملت‌های مدرن و جنبش‌های ملت‌سازی، ویژگی‌های خاص ملت را داشته‌ایم. اما وقتی جنبش ناسیونالیستی در ایران شكل گرفت، نیاز به صورت‌بندی از تاریخ بود و بابك یكی از عناصر این صورت‌بندی بود كه با ویژگی‌های خاص جنبش ناسیونالیستی در ایران در دوره پهلوی اول تناسب داشت، یعنی آن ناسیونالیسمی كه ضد عرب است و دنبال احیای گذشته پیش از اسلام است. شكل دیگر استفاده از بابك تاكید بر مزدكی بودن او از سوی چپ‌گرایان است. یعنی جنبش چپ سعی می‌كردند، قرائتی ماركسیستی از بابك ارایه كنند. استفاده دیگر از بابك از سوی جمهوری آذربایجان در دوره اتحاد جماهیر شوروی است كه در این روایت بابك گذشته از آنكه مزدكی و كمونیست تلقی می‌شود در عین حال ایرانی نیز نیست بلكه یك آذربایجانی است كه برای استقلال آذربایجان تلاش می‌كند. در دو، سه دهه اخیر روایت دیگری از بابك ایجاد شده است. در روایت شورویایی جمهوری آذربایجان از بابك عنصر ترك بودن او چندان مورد تاكید قرار نمی‌گرفت بلكه حتی كنار گذاشته می‌شد. اما در دو، سه دهه اخیر روایتی پان تركیستی از بابك ارایه شده است. در سستی این روایت همین بس كه پان ترك‌های كنونی در جمهوری آذربایجان سعی می‌كنند، بابك را به دلیل ضد اسلامی خواندن او، از خود دور كنند. كوتاه سخن آنكه همه این روایت‌ها با معیارهای علمی فاصله دارد و موضوعات تاریخی را نمی‌توان به این شكل ساده‌سازی كرد و روایت‌های مطلوب سیاسی از آنها ساخت. بنابراین هدف ما باید این باشد كه موضوعاتی مثل بابك را علمی و غیرسیاسی كنیم تا روایت‌های سیاسی را به آنها تحمیل نكنیم.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما