آذرتاش آذرنوش

 

زندگینامه

این بنده، آذرتاش آذرنوش، فرزند محمد آذرنوش در 29 بهمن 1316ش در قم زاده شده اما در تهران زیست و همانجا تحصیلات دوره ابتدائی را آغاز کرد. در نه سالگی همراه پدر که ریاست حسابداری راه‌آهن ایران، ناحیه جنوب را به‌عهده گرفته بود، به اهواز رفت و تا سال 1329 که دوره ابتدایی را به پایان رسانید در آن شهر زیست. دوره متوسطه را در تهران و در دبیرستان رازی آغاز کرد. در سال 1335 برای آنکه بتواند در رشته ادبی ادامه تحصیل دهد، به دبیرستان دارالفنون انتقال یافت. طی یک سالی که در ان دبیرستان بود در انجمن‌های ادبی شرکت می‌جست، و گاه شعر می‌سرود و در مجلات آن زمان منتشر می‌ساخت. نیز به همراهی چند تن از دوستان خوش قریحه خود انجمنی به نام انجمن شعرا تشکیل داد که بی‌گمان در پرورش ذوق ادبی و تعیین سرنوشت او و دوستانش بی‌تأثیر نبود. 
در سال 1336، در رشته ادبیات عرب که به تازگی در دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران تشکیل شده بود نام‌نویسی کرد. در پایان سال تحصیلی 36-37 در مسابقه‌ای که دانشکده معقول برای تخصیص بورس تحصیلی دولت عراق به دو دانشوی ایرانی برگزار کرده بود شرکت جست و بی‌درنگ به آن کشور سفر کرد و در دانشکده ادبیات، رشته ادبیات عرب نام نوشت. دو سال بعد، انقلاب عراق و پریشانی احوال، ادامه تحصیل را برای او غیرممکن ساخت و او ناچار به تهران بازگشت و در سال 1339 از دانشکده معقول فارغ‌التحصیل شد. 
چون در آن هنگام برای ادامه تحصیل در رشته ادبیات عرب در ایران جائی نبود، او عازم کشور فرانسه شد. از آنجا که در زبان عربی و فرانسه را در حد معقول آموخته بود، به آسانی توانست دوره دکتری را بگذراند و از نخستین رساله دکتری خود که «تحقیق و ترجمه بخشی از کتاب طبقات الشعرای ابن معتز» بود دفاع کند. اما چون هنوز خود را نیازمند دانش بیشتری دید، دوباره در رشته ادبیات عرب برای نگاشتن رساله دیگری نام‌نویسی کرد و چون پیش از آن دوره کتابداری را نیز خوانده بود، در کتابخانه ملی پاریس، بخش عربی بکار نیز مشغول شد. این شغل به او اجازه داد که به وجود دو نسخه از کتاب خریدۀ القصر عمادالدین اصفهانی، بخش مغرب و اندلس، پی ببرد و به راهنمایی شارل پلا به عنوان رساله دومین دکترا، به تصحیح آن اقدام نماید. این کتاب در سال 1972 در تونس به چاپ رسید. 
او پس از حصول بر دومین دکترای خود به ایران بازگشت و پس از چند ماه کار در «بنیاد فرهنگ ایران» و پژوهش در باب واژه‌های فارسی معرب، و نیز ترجمه کتاب فتوح البلدان بلاذری، در دانشکده خود، معقول و منقول که آن هنگام به «الهیات و معارف اسلامی» تغییر نام داده بود، استخدام شد (سال 1346). 
او نخستین ایرانی بود که در ادب عرب دکترا گرفته بود. به همین جهت از مسئولیتی که بر عهده‌اش می‌افتاد آگاه بود، وی نخست گروه عربی دانشکده خود را سر و سامان بخشید و سپس به معاونت دانشکده برگزیده شد. اما کار اداری هیچگاه مانع پژوهشهای او نگردید و در همان احوال، علاوه بر چندین مقاله به فارسی و عربی و فرانسه، و شرکت در چندین کنگره خارجی، کتاب نراهنمای نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی» را نگاشت و کتاب موسیقی الکبیر فارابی را به فارسی ترجمه کرد. 
او هیچ‌گاه از کاری که درباره معربات آغاز کرده بود چشم نپوشید. اما ملاحظه‌ای کرد که این‌گونه پژوهش، به دانش زبان‌شناسی و زبانهای کهن سامی به‌ویژه زبان آرامی نیاز دارد. از این‌رو در سال 1356 از معاونت دانشکده استعفا داد و به کشور انگلستان شتافت تا در دانشگاه کمبریج به تحقیق و آموختن زبان آرامی بپردازد. 
چون به ایران بازگشت، انقلاب غریدن آغاز کرده بود و شور و هیجان لاجرم مانع کارهای درسی و تحقیقی می‌گردید، انقلاب فرهنگی نیز برای تجدید سازمان در دانشگاهها کار تدریس را به مدت سه سال متوقف ساخت. آذرنوش در این فرصت باز به ترجمه و تألیف دست زد و همین‌که درسهای دانشگاه آغاز شد، به امر آموزش زبان عربی همت گماشت، زیرا دریافت که در برنامه تازه به زبان دین که همانا زبان عربی سمت عنایت خاصی شده و بر حجم ساعات درس سخت افزوده است. دل‌نگرانی او از آنجا برمی‌خاست که می‌دید هر هفته، میلیونها ساعت در سطح کشور صرف تدریس این زبان می‌گردد و حاصلی که از آن همه کوشش به‌بار می‌آید، بس ناچیز است. بنابراین او، باتوجه به ساختار زبانهای هند و اروپایی به‌خصوص زبان مادری خود فارسی، و با گوشه چشمی به علم زبان‌شناسی به تدوین کتابی برای آموزش عربی با شیوه‌ها و ساختارهای دستوری تازه دست زد. کار تدوین کتاب با آزمایش در کلاسهای درس آغاز شد و در اثنای جنگ ایران و عراق نگارش نهایی یافت. به همین جهت بیشتر داستانهای آن گرد جنگ می‌گردد و به شهادت قهرمان آن ختم می‌شود. اقدام مؤلف با بسیار از یک سو و مخالفتهای تند دانشمندان سنت‌گرا، از سوی دیگر مواجه شد. اما انتشار بیش از 50 هزار نسخه از کتاب حتی در جوامع غیردانشگاهی نشان از موفقیت نسبی آن دارد. 
کتاب «آموزش عربی» در شورای گزینش کتاب سال د وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به اتفاق آراء بهترین کتاب شناخته شد و به نگارنده نیز خبر برنده شدن آن ابلاغ گردید. اما یک روز پیش از پخش جوائز، تنگ‌چشمی و حسادت بر انصاف و بی‌غرضی پیروز آمد و نویسنده از جائزه محروم ماند. یکی از اعضای هیئت ژوری، آنچنان از این حادثه برآشفت که پس از استعفاء همه ماجرا را در مجله آدینه، سال 68، شماره‌های 34-35 به تفصیل شرح داد. 
از سال 1364، آذرنوش مدیریت بخش ادبیات عرب را در مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی به‌عهده گرفت و طی ده سال توانست علاوه بر تألیفات شخصی خود، بیش از 200 مقاله که برخی تا حد کتاب کوچکی گسترده است بنگارد و صدها مقاله را نیز ویرایش کند. 
او هم‌اکنون علاوه بر کار استادی در دانشکده ادبیات (و گاه در دانشگاه امام صادق، تربیت مدرس) و مدریت بخش عربی در دائرۀالمعارف، سردبیر مجله مقالات و بررسیها و نیز مدیر بخش عربی در دانشکده الهیات نیز هست. 
 

سال و محل تولد: 1316، قم
رشته تحصيلی: ادبيات عرب و زبانهای سامی
تحصيلات: دو دکترای ادبيات عرب از فرانسه 1344شمسی

سوابق علمی- اجرايی:
عضور شورای علمی دايرة المعارف بزرگ اسلامی: از 1364 تاکنون (1393)
مدیر گروه ادبیات عرب مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی: از 1364 تاکنون
نخستين مدير گروه ادبيات عرب دانشگاه تهران: 1346
معاونت دانشکده الهيات و معارف دانشگاه تهران: 1347
مدير گروه ادبيات عرب در دانشگاه الهيات

تألیفات:
الف) کتاب:
النحو التجریبی، تهران، دانشگاه تهران، 1349ش؛
آداب و روسم ملی ايران، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی، 1355ش؛
تاريخ زبان و فرهنگ عربی، سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1381ش؛
راههای نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی (پيش از اسلام)، انتشارات دانشگاه تهران، 1354ش؛
چالش ميان فارسی و عربی، سده‌های نخست، تهران، نشر نی، 1385ش؛
در باب ادب تازی (مجموعه مقالات)، گردآورنده رضوان مساح، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ايرانی و اسلامی)، 1392ش؛
واکاوی و معادل يابی تعدادی از واژگان قرآن کريم، تهران، جهاد دانشگاهی واحد تهران، 1390ش؛
موضع گيری های پيامبر (ص) در قبال عرف های زمان خود، (مؤلف همکار)، تهران، چاپ محمد عادل ضيايی، 1382ش؛
فرهنگ ايران در برخورد با فرهنگهای ديگر، شورای عالی فرهنگ وهنر، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی، 1355ش؛
تاريخ چوگان در ايران و سرزمين‌های عربی، تهران، نشر ماهی، 1392ش؛
فرهنگ معاصر عربی - فارسی براساس فرهنگ عربی - انگليسی هانس ور، نشر نی، 1379ش؛
هنرهای ايرانی و آثار برجسته آن، تهران، مرکزمطالعات فرهنگی، 1355ش؛
آموزش زبان عربی 1، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 1366ق
آموزش زبان عربی 2، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 1367ق
راهنمای آموزشی زبان عربی (1)، تهران، دانشگاه پیام نور، 1374.
تاریخ ترجمه از عربی به فارسی (از آغاز تا عصر صفوی)، تهران، انتشارات سروش، 1375.
اسلام، پژوهشی تاريخی و فرهنگی،  (مجموعه مؤلفان) زير نظر کاظم موسوی بجنوردی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1383ش؛

ب) مقاله:
"نگاهی به اجتماع اشرافی حجاز از خلال غزلیات عمربن ابی ربیعه"، مقالات و بررسیها، ش 5 و 6، 1350ق.
"نگاهی به تاریخ ثمود"، مقالات و بررسیها، ش 9 و 10، 1351ق.
"ایران ساسانی در اشعار عدی بن زید شاعر" یادنامه آنکتیل دوپرون، نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، 1350ق.
"نگاهی به تاریخچه انتقاد در شعر جاهلی عرب" (شماره های مسلسل1-2-3)، تهران، معارف اسلامی، 1353ق؛
"پژوهش در زمي«ه علوم قرآن و حديث: پديده‌های ايرانی در زبان ادبيات عرب"، مقالات و بررسيها، زمستان 1381، دفتر 72،
"درنگی بر واژۀ قرآنی صلاة"، (مؤلف همکار محمود مکوند)، علوم قرآن و حديث، بهار و تابستان 1390، شماره 86؛
"اختلاف ترجمه‌های قرآن بر اساس دستور زبان عربی و ساختار آن"، (مؤلف همکار عظيم عظيم‌پور مقدم)، علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س)، زمستان 1383، شماره 52؛
"زنان در کشاکش نبرد: حضور زنان مسلمان در جنگها تا پايان دورۀ اموی"، (مؤلف همکار زهره دهقان پور)، زن در فرهنگ و هنر، پاييز 1388، دوره اول، شماره 1؛
"فرهنگ ایران در برخورد با فرهنگهای دیگر"، بررسیهای درباره فرهنگ ملی ایران، تهران، شورای عالی فرهنگ و هنر،  1354ق.
"ايران ساسانی در ديوان اعشی"، مقالات و بررسیها، زمستان 1386، شماره 62؛
"رسالۀ التبصر بالتجارة جاحظ و واژه‌های فارسی آن"، مقالات و بررسيها، زمستان 1375، شماره‌های 59 و 60؛
"ترجمه اشعار کهن فارسی به عربی"، مقالات و بررسيها، تابستان 1380، شماره 69؛
Elements de religions iranienns chez les Arabes a lepopue preilamique ، مقالات و بررسیها، شماره 27، سال 1355.
"کشاکش بر سر زبان بهشت"، مقالات و بررسيها، بهار و تابستان 1384، شماره 77 (دفتر اول)؛
"بررسی واژه‌شناختی واژۀ قرآنی کفر"، (مؤلف همکار مريم قاسم احمد)، ادب عربی، پاييز 1391، شماره 3؛
"چوگان به سبک ایرانی"، فصلنامه فرهنگستان، ش 7، اسفند 1375.

تصحيح:
فتوح البلدان بلاذری (بخش مربوط به ایران)، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1346ق
خریدۀ القصر عمادالدین اصفهانی... (مصحح همکار)، تونس، الدار التونسیۀ للنشر، ج 1، 1971م/1350ق؛ ج 2، 1972م/1351ق.

ترجمه:
تاریخ ادبیات عرب (عبدالجلیل)، امیرکبیر، تهران، 1363ق، چاپ دوم، 1373ش
( Histoire de la litterature arabe)
تاریخ ادبیات عرب، اثر رژی بلاشر، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363ش؛ (Histoir de la litterature Arabe des origines a la fin du XVe Siecke)
موسیقی الکبیر اثر فارابی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش فرهنگی، 1375.
فرهنگ مصطلحات (مجمع اللغات)، دفتر نشر فرهنگ اسلام، تهران، 1363ش؛ (Fourlingual Dictionary: Economic, Laws, eduction)
مقدمۀ کتاب الشعر و الشعرای ابن قتيبه درآيين نقد ادبی؛ همراه با متون عربی اشعار و ترجمهء فارسی آنها و تعليقات گودفروا دومونبين، تهران، اميرکبير، 1363ش؛
اطلس تاریخ الاسلام، اثر حسین مؤنس، تهران، سازمان جغرافیایی ارتش، 1375.
تاریخ زبان و فرهنگ عربی، تهران، 1377.
فرهنگ معاصر عربی به فارسی، تهران، 1378.

سخنرانی و مصاحبه:
 "کنگره خاورشناسان پاریس" (سخنرانی به زبان فرانسه)، 1352.
 "کنگره طه حسین، قاهره، سخنرانی به عربی درباره آثار ترجمه شده او به فارسی، 1353.
"ادیان ایرانی در میان اعراب جاهلی"، کنگره (13) جهانی ادیان در لانکاستر (انگلیس) سخنرانی به زبان فرانسه، 1354.
"آیین ترجمه در ادبیات کهن فارسی"، سخنرانی در دانشگاه اصفهان، 1371.
• میز گرد فرهنگ‌سرای اندیشه، درباره ترجمه‌های قرآن، تابستان 1375.
•  سخنرانی به زبان فرانسه در انجمن ایران‌شناسی فرانسه موضوع: تبادلات فرهنگی ایران و عرب، 1375.
• سخنرانی در پاریس به عنوان La formation persem classique sous... ، 1376.
(مصاحبه) "بحران اصطلاح شناسی"، خردنامه همشهری، بهمن 1386، شماره 23؛
(مصاحبه) "پارسيان عرب‌گرا"، اطلاعات حکمت و معرفت، مرداد 1386، شماره 17؛

جوايز و افتخارات:
برندۀ کتاب سال 1375 در بخش ترجمه، برای ترجمۀ فارسی کتاب اطلس تاريخ الاسلام، اثر حسين مؤنس.پ
برندۀ کتاب سال 1375 در بخش تصحيح اثر، برای تصحيح کتاب موسیقی الکبير فارابی.
برنده کتاب سال 1378 برای تألی، کتاب فرهنگ معاصر عربی به فارسی.

 

 
 

مداخل نوشته شده

نام پروژه علمی عنوان مقاله
دائرة المعارف بزرگ اسلامی ابن اسد فارقی - ابن اطنابه - ابن اسلت - ابن اعرابی، ابو عبدالله - ابن انباری، ابو البرکات - ابن انباری، ابوبکر - ابن بابک - ابن بدرون - آمدی، ابوالفضائل - آملی، عزالدین محمد - آمین - اب - ابابیل - آیات الولایة - ابان بن عبدالحميد لا حقی - ابتداء - ابجد - ابراهیم بن یحیی (ابن محمد) - ابراهیم غافقی - ابراهیم مرزوق - ابراهیم هندی - ابشیهی - ابل - ابن آجروم - ابله بغدادی - ابن - ابلیس - ابن ابی ثابت - ابن ابی ازهر - ابن ابی شنب - ابن ابی طاهر طیفور - ابن ابی عتیق - ابن ابی عیینه - ابن ابی المعالی - ابن بسام شنترينی - ابن بری، ابو محمد - ابن تعاویذی - ابن حازم - ابن حبیب، ابو جعفر - ابن حجاج - ابن شهید اشجعی - ابن حمدون، ابو المعالی - ابن حنبلی - ابن حناط - ابن خازن - ابن خیاط، ابو عبدالله - ابن درید - ابن رومی - ابن طثریه - جساس بن مره - جعیفران موسوس - جلیله بنت مره - جوالیقی، ابومنصور - ثابت قطنه - ثعالبی، ابومنصور - ثعلبة بن صعیر بن خزاعی - جاحظ - جاهلیت - جحا - ابن قتیبه، ابوجعفر - ابن قتیبه، ابومحمد - ابن لجأ - ابن لسان الحمره - ابن لنکک - ابن مفرغ - ترجمۀ قرآن - تسمیه - تنوخی، ابوعلی - ابن مقفع، ابو محمد - چوگان - حادره - ابوعطای سندی - ابو الفتح بستی - ابو الفرج اصفهانی - ابومطهر ازدی - ابو نواس - ابو هفان - ابو هلال عسکری - ابو الینبغی - تأبط شراً - الله - الفبا - امرؤ القیس - امیة بن ابی الصلت - اندلس - اوائل - اوس بن حجر - ابن نقیب - ابن وهب، ابو الحسین - ابو احمد کاتب - ابو الاسود دولی - ابوتمام - ابودؤاد ایادی - ابو الرقعمق - ابوزید قرشی - ابو شراعه - ابو الشمقمق - ابو الشیص - باخرزی، ابوالحسن - باربیه دو منار - بانت سعاد - بحتری - بخاری، ابوالمعالی - برده - برید - بسطام بن قیس - بشر بن ابی خازم - بصره - بلاشر - بنداری - بنی ساسان - بهلول - بیهقی،ابراهیم - ادب (کلمه) - ادغام - ادی شیر - اسب - اسحاق موصلی - اسفراینی، تاج الدین - اسماعیل بن یسار - اسود غندجانی - اسود بن یعفر - اشعب - اصفهان - اضمار - اعلال - اعشی - الاغانی - حسین بن ضحاک - حفصه بنت الحاج - خالدیان - اسلام - حافظ - آبی، ابوسعد - آتش، پدیده - آثاری - آجودان - آجرومیة - آجودان باشی - الآداب العربیة في القرن التاسع عشر - آذین بن هرمزان - آرنولد - آل، خانواده - آل بختیشوع - خمریه -
دائرة المعارف الاسلامیة الکبرى الآبی، ابوسعد - الآثاری - الآداب العربیة فی القرن التاسع عشر - آذین بن الهرمزان - آرنولد - آل، العیال - آل بختیشوع - الآملي، عزالدین - آمین - الأب - أبابیل - أبجد - أبان بن عبدالحمید اللاحقي - إبتداء - ابراهیم بن یحیي، ابن محمد - ابراهیم الغافقي - ابراهیم مرزوق - ابراهیم الهندي - ابراهیم مصطفی - ابن آجروم - الأبله البغدادي - الابل - ابن أبي الأزهر - الأبشیهي - ابن - ابن أبي ثابت - ابن أبي شنب - ابن أبي عتیق - ابن أبي طاهر طیفور - ابن أبي المعالي - ابن أبي عیینة - ابن أسد الفارقي - ابن الأسلت - ابن الاطنابة - ابن الأنباري - ابن الأعرابي، ابو عبدالله - ابن الأنباري، ابوبکر - ابن بذرون - ابن بري، أبومحمد - ابن بابک - ابن بسام الشنتریني - ابن التعاویذي - ابن حبیب، أبوجعفر - ابن حازم - ابن حمدون، أبوالمعالي - ابن الحناط - ابن الحنبلي - ابن الحجاج - ابن الخیاط، أبو عبدالله - ابن الدرا - ابن درید - ابن الرومي - ابن شهید الأشجعي - ابن الطثریة - ابن قتیبة، ابوجعفر - ابن قتیبة، ابومحمد - ابن لسان الحمرة - ابن لجأ - ابن لنکک - ابن المقفع، ابومحمد عبدالله - ابن النقیب - ابن وهب، ابوالحسین - أبو احمد الکاتب - أبو الاسود الدؤلي - أبو تمام - أبو الرقعمق - أبودؤاد الایادي - أبوزید القرشي - أبو شراعة - أبو الشیص - أبو الشمقمق - أبو عصیدة - أبوالفتح البستي - أبوالفرج الأصفهاني - أبوالمطهر الأزدي - أبو هفان - أبو هلال العسکري - أبو نواس - أبو الینبغي - اسحاق الموصلي - الاسفراییني، تاج الدین - الاسلام - اسماعیل بن یسار - الأسود بن یعفر - الأسود الغندجاني - أشعب - أصفهان - الأضمار - الأعشی - الاعلال - الأغاني - الأدب - أدي شیر -
دانشنامۀ ایران اَدی شیر - آرلنِد - اسب - اسحاق موسلی،ابومحمد - اسفراینی،محمد بن محمد - اسلام - اسماعیل بن یسار - اعشی - اعلال - الاغانی -
دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران اسب - جاحظ - چوگان -

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما